Rüyada Akraba Görmek

Genel anlamı

Bu sembolün ilk ayrıntısı kelimenin kendisinde duruyor. Akraba, Arapçada yakın anlamına gelen karîb kelimesinin çoğuludur; yani tek bir kişinin değil, bir kümenin adıdır. Türkçe onu bir de tekil gibi kullanır ve tek bir kişi için de akraba der. Kelime böylece aynı anda hem bir hem çok durur; rüyalar da tam bu ikiliğin üstünde anlatılır. Rüyayı anlatan kişinin en sık kurduğu cümle şudur: gelen akrabalardan biriydi, ama hangisi olduğu belli değildi.

Klasik usûlde muabbirden dilin iştikakını, atasözlerini ve deyimlerini bilmesi beklenir; TDV İslâm Ansiklopedisi’nin “Rüya” maddesi bunu tabircide aranan şartlar arasında sayar. Dilin burada verdiği bilgi tek cümleye sığıyor: bu sembolde kimlik yeri baştan boştur, yorum da oradan başlamaz.

İkinci ayrıntı bağın cinsindedir. Akrabalık seçilmez, kurulmaz ve bırakıldığında ortadan kalkmaz. On yıldır görüşülmeyen bir amca amca olmaya devam eder, küsülen bir teyze teyze kalır. Bu yüzden rüyanın sorusu bağın var olup olmadığı değil, o bağın işleyip işlemediğidir: uğranıyor mu, aranıyor mu, hâli biliniyor mu.

Komşu sayfalardan ayrıldığı yer de burasıdır. Rüyada kardeş görmek ve rüyada dede görmek sayfalarındaki figürler bellidir; biri bölüşme, öteki aktarım ekseninden okunur ve ikisinde de karşıda tek bir kişi durur. Akrabada sahneye giren şey bir kişi değil bir kümedir. Rüyada misafir görmek sayfasında sahneyi bir eşikten geçiş başlatır ve ziyaret bitince kapanır; akrabalık ziyaret olmadan da yerinde durur. Rüyada arkadaş görmek sayfasındaki bağ sürdürülmediğinde çözülür, akrabalık çözülmez; orada tartılan yakınlık, burada gözetilmedir. Rüyada kalabalık görmek sayfasında ise toplananları birbirine bağlayan hiçbir bağ yoktur.

İslami rüya tabiri

Klasik derlemeler yakınları toplu bir başlık altında değil, tek tek sayar: anne, baba, kardeş, amca, dayı, hala, teyze. İbn Sîrîn’e nispet edilen külliyat, Abdülganî en-Nablusî’nin Ta’tîru’l-enâm fî ta’bîri’l-menâm’ı ve Halîl b. Şâhîn ez-Zâhirî’nin el-İşârât fî ilmi’l-ibârât’ı bu düzeni takip eder; genel bir akraba maddesi sıralamanın içinde erir. Metinlerin yakınlık derecelerini başka bir sembol üzerinden en ayrıntılı sıraladığı yer diş bahsidir: orada ön dişler en yakın fertlerle, arka dişler daha uzak akrabalarla eşleştirilir (rüyada diş görmek).

Rüyada görülen akrabanın kim olduğu çoğu zaman bilinmediği için yorum bu madde sıralamasından yürüyemez. Elde kalan ölçü bağın kendi hâlidir. Akrabalık bağının gözetilmesi dinî literatürde sıla-i rahim adıyla anılır ve tabir bahsinden bağımsız, kendi başına bir konudur; akraba görüntüsünün uğrama, arama, gözetme ve kesilme ekseninde okunması bu zemine oturur. Sahneleri bu eksene göre ayırmak klasik bir maddenin lafzı değil, bu sayfanın tercihidir; gerekçesi de kimlik yerinin boş kalmasıdır.

Bu eksende üç şey sorulur ve aşağıdaki bölümler onları sırayla ele alır: bağ işliyor muydu, hangi uzaklıktan görünüyordu, tek kişi miydi yoksa topluca mı gelmişlerdi.

Rüyanızı bulun

Rüyanızda ne oldu?	Kısaca nasıl okunur
Kapıya uğradı, evinize geldi	Bağın çalışır hâlde olması
Aradı, hâlinizi sordu	Uzaktan da olsa gözetilme
Selam vermeden geçti	İrtibatın durması
Sizi tanımadı	Kümeden sayılmadığınız bir yer
Hangi akraba olduğunu çıkaramadınız	Bu maddede olağandır; kimlik yerine taraf sorulur
Uzak bir akrabaydı	Bilinen ama gündelik hayatta yeri olmayan bir hak
Kalabalığın arkasında durdu, yanaşmadı	Mesafenin sahnede görünür hâli
Bütün akrabalar bir aradaydı	Önce toplanmanın sebebine bakılır
Toplantıda biri eksikti	Yorum eksik olana döner
Küs olduğunuz kişiydi	Kesilen nesep değil irtibattır
Barıştınız, el öptünüz, sarıldınız	Bağın yeniden işlemeye başlaması
Tartıştınız	Dile getirilmemiş bir gücenme
Elinize bir şey verdi, sizden bir şey istedi	Alışverişin cinsine göre okunur
Evine gittiniz, ağırlandınız	Okuma ziyaret bahsine geçer
Adını duydunuz ama yüzünü görmediniz	İsim tarafı; hatırlanan ada bakılır
Vefat etmiş bir akrabaydı	Kendi başlığı altında ele alınıyor

Bağ işliyor muydu

Bu sembolde en çok anlatılan sahneler küçük ve gösterişsizdir: kapıya biri uğrar, telefon çalar, bayram sabahı el öpülür, uzun süredir görünmeyen biri gelip sofraya oturur. Klasik okumada bunların ortak tarafı bağın çalışır hâlde görünmesidir. Gündelik karşılıkları da o taraftadır: arayı açmış bir kırgınlığın kendiliğinden kapanması, umulmayan yerden gelen bir yardım, hasta bir yakının hatırının sorulması.

Tersi aynı ölçüden okunur. Selam vermeden geçen, uzaktan bakıp yanaşmayan ya da sizi görüp tanımazlıktan gelen bir akraba, bağın durduğu hâldir. Burada bir suçlama aranmaz; sahne çoğunlukla yıllardır seyrelmiş bir irtibatın adını koyar.

Sahnedeki kişinin adının konmaması ise bu maddede bir boşluk değildir. Tek kişilik bir sembolde hatırlanmayan yüz eksik bilgidir; akrabada eksilen bir şey yoktur, çünkü kelime baştan tek bir kişiyi göstermiyordu. Rüya bir isim vermediğinde bir ismi saklamış olmaz, kümenin kendisini göstermiş olur.

Yorum da bu yüzden kimliği aramaz, kümenin içinde yer arar: soru “kimdi” değil “hangi taraftan” hâline gelir. Klasik metinlerin akrabalığı derece derece sıralaması yorumu tam buraya çeker, çünkü kümenin bir iç düzeni vardır. Sahne çoğu zaman ismi vermez ama tarafı verir: anne tarafı mı baba tarafı mı, evin içinden mi dışından mı, sizin kuşağınız mı büyükler mi.

Ne demek değil: Hangi akraba olduğunun hatırlanmaması rüyanın yarım kaldığı ya da bozulduğu anlamına gelmez. Kümeyi adlandıran bir kelimede belirsizlik arıza değil, sembolün kendi hâlidir.

Uzak akraba

Türkçe akrabalığı ölçerken mesafe kelimesine başvurur: yakın akraba, uzak akraba, uzaktan akrabalık. Bu ölçü rüyaya olduğu gibi taşınır ve uzaklık sahnenin kendisinde görünür hâle gelir. Kişi tarlanın öbür ucundadır, kalabalığın arkasında durur, kapıdan içeri girmez.

Klasik çerçevede uzaklık kendi başına kötü bir alâmet olarak kaydedilmez. Uzak akraba, üzerinde bir hak bulunduğu bilinen ama gündelik hayatta yeri olmayan kişidir; sahnede belirmesi de çoğunlukla böyle bir hakkın hatırlanmasına karşılık gelir. Uyanıktaki hâli genellikle bir gecikmedir: haberi geç alınan bir vefat, gidilmeyen bir düğün, adı bilinip yüzü bilinmeyen bir kuzen, memlekette bakımı bir başkasına kalmış bir ev.

Aynı sahnede hem yakın hem uzak akrabalar varsa bakılacak ayrıntı aralarındaki sıradır: kim öne geçmiş, kim geride kalmıştır. Metinlerin diş bahsinde ön ve arka dişleri ayrı satırlara yazması da aynı sıralama fikrine dayanır.

Akrabaların toplanması

İkinci sık sahne topluca görünmedir: bir avluda, bir salonda ya da bir sofrada herkesin bir arada olması. Tabirin burada sorduğu ilk şey toplanmanın sebebidir. Sahne bir düğünse yorum rüyada düğün görmek bahsine, bir cenaze ya da taziye ise rüyada ölmüş birini görmek bahsine bağlanır. Topluluğun kendi ölçüleri ise rüyada kalabalık görmek sayfasındadır.

Sebep hatırlanmıyorsa bakılacak yer topluluğun hâlidir: sofra kurulmuş mu, konuşuluyor mu, herkes yerinde mi. Eksik biri hatırlanıyorsa yorum ona döner; bu sahnede taşınan bilgi çoğunlukla orada olanda değil, olmayandadır.

Ev sahibi tarafında durup durmadığınız da ayrı kaydedilir. Ağırlayan sizseniz okuma ziyaret bahsine geçer ve ölçüleri rüyada misafir görmek sayfasındadır.

Küs olduğunuz akrabayı görmek

Küskünlük, bu sembolde en sık anlatılan sahnedir ve tabirde ayrı bir başlığı hak etmesinin sebebi bellidir: akrabalıkta küskünlük bağı bitirmez, yalnızca işlemez hâle getirir. Kesilen şey nesep değil irtibattır, o yüzden sahne bir kopuş olarak değil bir duruş olarak okunur.

Barışma, sarılma, el öpme ya da bir sözün alınıp verilmesi varsa yorum bağın yeniden işlemesi tarafında durur. Sahne çekişmeyle bittiyse eylemin kendi ölçüleri rüyada kavga etmek bahsindedir; orada bakılan şey kavganın kiminle geçtiği ve nasıl bittiğidir.

Ne demek değil: Bu sahne, o kişiyle gerçek hayatta bir çekişme yaşanacağının bildirimi değildir. Klasik metinler rüyayı böyle bir bildirim aracı olarak kullanmaz. Diyanet İşleri Başkanlığı yayını Hadislerle İslâm (c. 1, s. 467) Hz. Peygamber’in rüyaların daima hayra yorulmasını istediğini kaydeder; tedirgin eden akraba sahnelerinde işleyen ölçü budur.

Küskünlük rüyalarının sabah nasıl ele alınacağı ayrı bir bahistir ve tabir âdâbı burada sessiz kalmaz: rüya önüne gelene anlatılmaz. Ayrıntısı kötü rüya görünce ne yapılır sayfasındadır.

Vefat etmiş bir akrabayı görmek

Klasik metinler vefat etmiş bir yakını görmeyi dua, sadaka ve varsa kapanmamış bir hak hatırlatması olarak ele alır. Akraba bahsinde bu hatırlatmanın gündelik karşılığı çoğunlukla uğranmayan bir mezar, geride bıraktıklarına sorulmayan bir hatır ya da sofrada adı geçmez olmuş bir büyük olur. Bahsin tamamı rüyada ölmüş birini görmek sayfasındadır.

Ne demek değil: Böyle bir görüntü ecel haberi sayılmaz ve vefat eden kişinin âhiret hâline dair bir bilgi vermez. Ehl-i Sünnet âlimlerinin ortak kabulü rüyanın zannî bilgi verdiği, kat’î delil olmadığı yönündedir.

Buradaki yorumlar klasik tabir literatüründen derlenmiştir; dinî bir hüküm veya fetva niteliği taşımaz. Diyanet İşleri Başkanlığı’nın yayınlarında belirtildiği üzere rüyalar bir delil değildir, onlarla amel edilmez.

Gördüğünüz yakın vefat etmişse okuma akrabalık derecesine göre bölünür: rüyada ölmüş bir akraba görmek.

Sözlükte maddesi olmayan bir yakını gördüyseniz

Klasik tabir sözlükleri her akrabalık derecesi için ayrı madde açmaz ve bu bir eksiklik değil, yöntemin kendisidir. Gelenek iki yoldan ilerler.

Birincisi beden haritasıdır. Kan bağıyla gelen yakınlar uzuvlara dağıtılmıştır: dişlerin her biri bir dereceye karşılık gelir, üst sıra baba tarafından erkekler, alt sıra anne tarafından kadınlardır; el parmakları ise kardeş çocuklarına düşer. Yani soru “bu kişinin maddesi var mı” değil, “bu kişi hangi uzvun karşılığında duruyor” olur.

İkincisi, geleneğin kendi koyduğu ve daha geniş olan kaidedir: bir rüya sizin için değil, size bağlı bir başkası için görülmüş olabilir. Kaynaklar burada kardeşi, üvey evladı, adaşı, akrabayı, arkadaşı, komşuyu ve size benzeyen kimseyi birlikte sayar.

Bu ikisi birleşince enişte, bacanak, elti, kayınbirader ve görümce gibi evlilikle gelen yakınların nasıl okunacağı da belli olur: yorum onların kendisinden değil, size bağlandıkları kan bağı üzerinden yürür. Eniştenin göründüğü sahne kız kardeş bahsine, eltinin göründüğü sahne kardeş bahsine bakar. Sahnede ne olduğu ise değişmez: verdi mi, aldı mı, küstü mü, çağırdı mı.

Bunu bir kaide diye değil, kaynakların işleyiş biçimi diye alın. Klasik metinlerde eniştenin ayrı bir maddesi yoktur; bu sayfadaki okuma o boşluğu uydurma bir madde ile değil, geleneğin kendi usûlüyle doldurur.

Psikolojik açıdan

Psikolojik okumada bu sembolün ayırt edici yanı, akrabalığın seçilmemiş bir ilişki olmasıdır. Arkadaş seçilir, eş seçilir; akraba hazır bulunur. Bu yüzden akraba rüyaları beğeni duygusuna değil yükümlülük duygusuna dokunur: kime ne kadar borçlu olunduğu, hangi ziyaretin ertelendiği, kimin hatırının sorulmadığı.

C. G. Jung’un İnsan ve Sembolleri’nde sembol, tek tek kişilerin portresi olarak değil, kişide yerleşmiş ortak imgelerin sureti olarak ele alınır. Adı konmamış bir akraba yüzü bu çerçevede beklenen şeydir: sahnede belirli birinin bulunmaması, orada temsil edilenin bir kişi değil bir mensubiyet olmasındandır. Belirsizlik bu okumada da arıza sayılmaz.

Sahnenin çoğaldığı vakitler de bellidir: bayram sabahları, bir cenazenin ardından geçen günler, yaklaşan bir düğün, hanede süren bir hastalık, yıllardır dönülmemiş bir memleket. Klasik usûlde rüyanın hangi vakitte ve hangi hâlde görüldüğünün tespiti tabircinin işidir; akraba sahnelerinde takvimin payı büyük olur.