Rüyada Ölmüş Bir Akraba Görmek

Genel anlamı

Bu rüya anlatılırken hemen her zaman bir isim geçer: rahmetli dedem, vefat eden halam, geçen sene kaybettiğimiz eniştem. Anlatan kişi de çoğunlukla aynı iki şeyi merak eder: neden şimdi geldi ve bana ne söylüyor.

Klasik sözlüklerde “ölmüş akraba” diye açılmış bir madde yoktur. Ama baba maddesinin ilk satırı bu sahneyi baştan çerçeveler ve Türkçe internette hiç geçmez: bir insanın rüyasında görebileceği en hayırlı şey ana babası, dedesi, ninesi ya da yakınlarından biridir. Cümlenin kimi tarif ettiğine dikkat edin; okuyanların çoğu için bu isimler zaten hayatta değildir. Yani geleneğin bu sahnedeki başlangıç noktası tedirginlik değil.

Sahnenin rüyada ölmüş birini görmek bahsinden ayrıldığı yer de burasıdır. Orada karşıda tek bir kişi durur ve soru onun ne yaptığıdır. Burada gördüğünüz kişi bir sıranın içindedir ve o sıranın bir düzeni vardır. Akraba sayfasında bağın işleyip işlemediği ölçülür; bu sayfada ölçülen şey derecedir.

İslami rüya tabiri

Bu bahiste bir tek soru yorumun yönünü belirler: gördüğünüz kişi size ne kadar yakındı. Klasik metinler yakınları hep derece derece sıralar ve bu sıralama süs değildir; sahnenin hangi hayata ineceğini o tayin eder.

Rüyanızı bulun

Rüyanızda ne oldu?	Kısaca nasıl okunur
Ana babanız, dedeniz ya da nineniz göründü	Sözlüklerin bu bahiste en çok methettiği hâl
Sıkıntıdaydınız ve o çıkageldi	Ummadığınız kapıdan gelen bir yardım
Uzaktaki birinin adını andı	Beklenen kişinin çıkıp gelmesi
Kim olduğunu tam çıkaramadınız	Yorum isimden değil, hangi taraftan geldiğinden yürür
Uzak bir daldandı, adını zor hatırladınız	Hüküm çoğunlukla sizden o dala kayar
Sağ olan bir yakınınızla birlikteydi	Bakılacak yer sağ olandır
Onun adaşını ya da ona benzeyeni gördünüz	Rüya kişiye değil, sıradaki yerine çıkar
Yarım kalmış bir işinin başındaydı	Attığı temelin üstünü sizin örtmeniz
Akrabalar toplanmıştı, o da aralarındaydı	Bir mesele etrafında el birliği
Sizden bir şey istedi	Bölüşülmemiş, kapanmamış bir hak
Aranızdaki küskünlük sahnede sürüyordu	Ölümle kapanmamış olan irtibattır
Yanınıza gelmedi, sizi tanımadı	Gözetilmeyen bir yakınlık
Sizinle tokalaştı, hâlinizi sordu	Bağın kendi tarafından işlemesi
Kendi evinde, kendi odasındaydı	Yorum onun geride bıraktığı haneye döner
Sizin evinize geldi	Yorum sizin hanenize iner
Sofrada adı anılmaz olmuştu, uzaktan baktı	Unutulan bir gözetme

Sözlüğün bu sahneye verdiği dört karşılık

Yukarıda anılan o ilk cümle havada kalmaz; hemen ardından dört somut karşılık sıralanır ve dördü de gündelik hayattan alınmıştır. Yakınını gören kişi muhtaç hâldeyse rızkı hiç hesaplamadığı bir yerden gelir; biri ona bir iyilik eder; uzakta bir yakını varsa çıkıp gelir; bir ağrısı varsa o ağrıdan kurtulur.

Bugün bunların hepsinin karşılığı vardır. Hesaplanmayan rızık, aranmayan bir numaradan gelen iş teklifi ya da öne alınan bir ödemedir. İyilik, kefil olmayı kimseden beklemezken birinin kefil olmasıdır. Uzaktaki yakın, yıllardır memlekete uğramayan kardeş ya da askerden dönen çocuktur. Dördüncüsü sözlükte mecaza çevrilmeden durur; bu sayfada da bir sağlık bildirimi olarak değil, kaydın kendi hâliyle aktarılıyor.

Dördünün ortak tarafı şudur: hiçbiri rüyayı gören kişinin kendi çabasıyla ilgili değildir. Hepsi dışarıdan gelir. Yakın akrabanın sözlüklerdeki yeri de budur: kendi başına bir figür değil, sizin işinizin üzerinden okunduğu kişi.

Yakınlık derecesi yorumun çapını değiştirir

Yakın halka (anne, baba, dede, nine, kardeş) göründüğünde okuma dar ve kişiseldir: sizin geçiminiz, hanenizin hâli, o sıradaki işiniz. Uzak dal göründüğünde ise klasik kaide yorumu sizden kaydırır.

Kaide şöyledir: bir rüya, onu görene uymuyorsa geçmişlerinden birine ya da yakınlarından birine döner; rüya babadan oğula çıkar, bir de adaşta, benzerde ve öz kardeşte. Kaynaklarda buna örnek olarak verilen vaka tam da vefat bahsindendir: bir adam kendini bir şehre vali olmuş görür, oysa o makama gelen kendisi değil oğlu olur ve bu, adamın vefatından sonra gerçekleşir. Yani rüya sırada bir basamak aşağı inmiştir.

Bir yöntem metni aynı kaymayı başka yerden kurar ve akrabalığın tabirdeki tarifini verir: kişinin kendisi için gördüğü sahnenin hükmü, gamına gamlanan ve sevincine sevinen yakınlarına ve arkadaşlarına dönebilir. Tarif soy ağacından değil, ortak kaderden çıkıyor.

Pratik sonucu şudur: sahnedeki kişinin nesepteki uzaklığı değil, hâlinin sizi ne kadar ilgilendirdiği derecedir. Adını zor hatırladığınız bir kuzen göründüyse önce şunu sorun: o dalda bugün kim var ve o kişiyle aranızda ne duruyor.

Sıla-i rahim vefatla kapanmaz

Akrabalık bağının gözetilmesi vefatla bitmez; yalnızca muhatabı değişir. Gözetilecek taraf artık geride kalan koldur: vefattan sonra aranmaz olan çocukları, bayramda uğranmayan evi, yalnız kalan eşi.

Klasik sözlükler bu tarafı iki yerden destekler. Yakınlarla irtibatı sürdürmek doğrudan sıla-i rahim tarafında okunur ve karşısına ayrı bir madde olarak birbirinden kopma konur. İkincisi daha somuttur: yakına yapılan harcama malın genişlemesi, hanenin korunması ve elden çıkmış olanın yerine yenisinin gelmesi diye kaydedilir. Bugünkü karşılığı bir tabak yemek değil, gönderilen para, ortak olunan düğün masrafı, ödenen bir harç, sırayla tutulan bir hastane nöbetidir.

Ölmüş bir yakının sizden bir şey istemesi bu bahiste ayrıca kaydedilir ve akrabalıkta bunun en bilinen biçimi bellidir: bölüşülmemiş bir miras, adı devredilmemiş bir tapu, imzasız kalan bir vasiyet, on yıldır konuşulmayan bir tarla. Böyle somut bir mesele varsa cevabı bir rüya sayfasında değil ehlinde aranır. Adına dua etmek ve sadaka vermek ise rüyadan bağımsız olarak zaten yapılan şeylerdir (dua ve mezar bahisleri ayrıdır).

Yarım kalan işin çatısı

Sözlüklerde tek satırlık ama bu sahneye tam oturan bir kayıt var: babasının kurduğu yapının üstünü kendisinin örttüğünü gören kişi, babasının dinde ya da dünyada yarım bıraktığı işleri tamamlar ve onları sağlama alır.

Bu satırın hayattaki karşılığı çoğu ailede hazır durur: ruhsatı alınıp bitirilemeyen bir kat, sonuçlanmadan kalan bir dava, yarıda bırakılmış bir öğrenim, bakımsız kalan bir bahçe, dedeyle birlikte terk edilen bayram sofrası âdeti. Sahnede yapı, tarla ya da tezgâh görünüyorsa bakılacak yer onun bıraktığı iş, örtülecek yer de sizin payınızdır.

Toplanma sahnesi de kendi başına bir kayıttır: akrabaların bir mesele etrafında toplanıp istişare etmesi ve birbirine arka çıkması. Aynı maddede sahnenin ağır tarafı da yazılıdır: haneyi ve kardeş çocuklarını meşgul eden, hepsinin kendi adına korktuğu ve el birliğiyle savmaya çalıştığı bir iş. Ayrıntısı rüyada yeğen görmek ve rüyada kardeş görmek sayfalarındadır.

Ne demek değil: Bu sayfadaki hiçbir satır vefat etmiş kişinin âhiretteki hâli hakkında bilgi vermez, kimsenin ömrü ya da sağlığı hakkında bir haber taşımaz ve rüyada görülen kişinin bir talebi olarak okunamaz. Klasik metinler yakın sahnelerini geride kalanın yapacağı işe çevirir; ölen hakkında hüküm vermez.

Buradaki yorumlar klasik tabir literatüründen derlenmiştir; dinî bir hüküm ya da fetva niteliği taşımaz. Diyanet İşleri Başkanlığı’nın yayınlarında da rüyaların delil olmadığı ve rüyalarla amel edilmeyeceği belirtilir. Vefat etmiş anneyi görmek kendi sayfasında, dede ve nine bahisleri de ayrı ele alınır.

Psikolojik açıdan

Psikolojik okumada bu rüyanın ayırt edici yanı, kaybedilen şeyin yalnız bir kişi olmamasıdır. Her ailede bazı işleri o kişi görür: kimin kiminle küs olduğunu bilen, bayramda telefonları açtıran, kavgada araya giren, ailenin eski hikâyesini hatırlayan. Vefatla o kişi kadar o vazife de boşalır ve rüya çoğu zaman kişiyi değil o boşluğu gösterir.

Sahnenin çoğaldığı vakitler de bu yüzden bellidir: mirasın konuşulduğu haftalar, ilk bayram, bir mevlit, memlekete dönülen yaz, ailede yeni doğan bir çocuğa onun adının verilmesi.

Uyanınca sorulacak soru da buradan çıkar ve klasik okumayla aynı yere bakar: o vazifeyi bugün kim görüyor. Cevap “kimse” ise rüyanın işaret ettiği yer çoğunlukla orasıdır.