Rüyada Nine Görmek

Genel anlamı

Bu rüyayı anlatanların çoğu, sorulmadan bir ayrıntı söyler: rüyada kendisi küçüktü. Yetişkin bir insan sahneye kendi boyunda girmez; bir sandalyeye oturtulur, elinden tutulur, saçı taranır. Nine rüyalarını öbür aile rüyalarından ayıran ilk şey budur ve tabir açısından önemsiz bir ayrıntı değildir.

İkincisi de sahnenin dolu olmasıdır. Nine bu rüyalarda genellikle bir şey yapıyordur: ocakta bir tencere vardır, elinde bir örgü vardır, hastanın başında oturuyordur. Babaanne ya da anneanne rüyalarında insanların hatırladığı şey söylenen sözler değil, yapılan iştir. Rüyada dede görmek sahnesinde bunun tersi olur: orada malzeme çoğunlukla anlatılmış bir hikâyedir, burada görülmüş bir iştir.

Üçüncüsü, kelimenin kendisiyle ilgilidir. Nine yalnız akraba için kullanılmaz; yolda tanımadığınız yaşlı bir kadına da nine dersiniz. Bu iki kullanım rüya anlatılırken de birbirine karışır ve aşağıda ayrıca ele alınıyor.

İslami rüya tabiri

Muabbirin ehliyet şartları arasında rüyanın nerede, nasıl, ne zaman ve kim tarafından görüldüğünün tespiti sayılır (TDV İslâm Ansiklopedisi, “Rüya” maddesi). Nine sembolünde bu şartın son maddesi kendiliğinden zorlaşır: “kim gördü” sorusunun cevabı rüyanın içinde sabit durmaz. Sahneye giren kişi çoğu zaman rüyayı görenin bugünkü hâli değil, çocukluğudur.

İbn Sîrîn’e nispet edilen külliyat, Nablusî’nin Ta’tîru’l-enâm’ı ve Halîl b. Şâhîn’in el-İşârât’ı büyükleri hâlleriyle kaydeder. Bu sembolde okumayı taşıyan asıl malzeme ise hâlden çok fiildir; sahnede elin boş olduğu, hiçbir şeyin yapılmadığı bir nine rüyası nadiren anlatılır.

Rüyanızı bulun

Rüyanızda ne oldu?	Kısaca nasıl okunur
Ocakta bir şey pişiyordu, kokusu vardı	Süren bir iş; sonucu henüz görünmüyor
Sofrayı kurdu, önünüze koydu	Rızık bahsi; okuma yiyeceğin kendi sayfasına döner
Bir dua ya da sûre öğretti	İbadet bahsine bağlanır; esas olan öğretilen şeydir
Bir işi gösterdi, elinizle yaptırdı	Bilgi elden geçmiştir; uygulanması beklenir
Örgü ördü, dikiş dikti, bir şeyi onardı	Yavaş ilerleyen ama biten iş
Hastalığınızda başınızda bekledi	Sabır tarafı; harcanan vakit sizinki değildir
Saçınızı taradı, başınızı okşadı	Karşılık istenmeyen yakınlık; onay ya da izin değil
Rüyada çocuk yaşınızdaydınız	Yorum bugününüze değil, o günkü hâlinize bakar
Kendinizi onun evinde, onun yerinde buldunuz	Bakılan taraftan bakan tarafa geçiş
Ocak sönüktü, ev soğuktu, sofra kurulmamıştı	Duran bir iş; uğursuzluk okuması yapılmaz
Sitem etti ya da hiç konuşmadı	İş sizin tarafınızda kalmıştır
Aç ya da üşümüş görünüyordu	Vefat etmişse dua ve sadaka tarafında okunur
Aynı rüyayı defalarca gördünüz	Tekrarın ayrı bir kaydı vardır; aşağıda
Vefat etmiş nineydi	Sayfanın son başlığında ele alınıyor

Sahnede kaç yaşındaydınız?

Bu soru bu sembolde ilk sorulacak sorudur. Rüyada çocuk olmak bir gerileme ya da eksiklik alâmeti değildir; sahnenin hangi zamana ait olduğunu söyler. Çocuk yaşınızdaysanız rüya bugünkü işlerinizden değil, o dönemden malzeme kullanıyor demektir ve yorum da oraya bakar: o yıllarda öğrenilmiş bir usul, o evde kurulmuş bir alışkanlık, o zamandan kalmış bir eksik.

Kendi yaşınızdaysanız sahne tersine döner. Yetişkin olarak girdiğiniz bir nine rüyasında rol değişir: artık kapıyı siz çalarsınız, çayı siz koyarsınız, hastanın başında siz beklersiniz. Klasik okumada bu sahneler üstlenilmiş bir iş sayılır, çünkü orada eksilen vakit sizin vaktinizdir ve karşılığı beklenmez.

Üçüncü hâl, kendinizi onun yerinde bulmanızdır: onun evinde, onun sandalyesinde, onun işini yaparken. Bu sahnede sorulan şey artık kimin gözetildiği değil, kimin gözettiğidir.

Ne demek değil: Sahnedeki yaş ömürle ilgili bir haber taşımaz. Kendini çocuk görmek bir gençleşme, yaşlı görmek bir hastalık ya da ecel alâmeti sayılmaz. Klasik okumada yaş bir süre ölçüsü değil, sahnenin hangi zamandan malzeme aldığını gösteren bir işarettir.

Ocakta bir şey pişiyor muydu?

Nine rüyalarında sayılan fiiller birbirine benzer: pişirmek, ısıtmak, dikmek, örmek, onarmak, başında beklemek. Ortak yanları vakit istemeleri ve sonuçlarının hemen görünmemesidir. Bir çorap bir oturuşta bitmez, hamur bir bakışta kabarmaz, hasta bir gecede iyileşmez.

Klasik okumanın bu grubu yerleştirdiği yer de burasıdır: sabırla sürdürülen ve karşılığı ancak sonunda alınan iş. Gündelik karşılıkları büyük şeyler olmak zorunda değildir. Aylardır oturulup bitirilmeyen bir hesap, her hafta biraz ilerletilmesi gereken bir tedavi, yarım kalmış bir kurs, uzun süredir onarılmayı bekleyen bir eşya.

Sönük ocak, kurulmamış sofra ya da soğuk bir ev aynı okumanın öbür ucudur ve bir alâmet değil, duran bir işin tarifidir. Sahnenin yiyecek tarafı ise kendi bahsine aittir: rüyada yemek yemek, rüyada ekmek görmek, rüyada süt görmek.

Ne demek değil: Ninenin yemek vermesi bir bolluk vaadi değildir. Rızkın miktarına, vaktine ya da nereden geleceğine dair bir bildirim çıkarılmaz.

Onay değil, gözetme

Nine ile anne sahneleri en çok burada ayrılır. Anne bahsinde şefkat ile terbiye aynı kişide toplanır ve sahnede sık sık bir onay meselesi bulunur: beğendi mi, izin verdi mi. Nine bahsinde bu ikisi ayrışmıştır, çünkü ninenin büyütme sorumluluğu çoktan bitmiştir.

Bu yüzden ninenin gösterdiği yakınlık bir onay ya da izin olarak okunmaz. Okuması teselli tarafında kalır: taşınan bir yükün bir anlığına bırakılması, kimseye söylenmemiş bir yorgunluğun görülmesi.

Ninenin sesini yükseltmesi de aynı çerçevenin içindedir. Kaynakların bir kısmı uyarı içeren sahneleri ceza değil öğüt olarak okur; tabir âdâbında rüyaların hayra yorulması ayrıca kayıtlıdır. Diyanet İşleri Başkanlığı yayını Hadislerle İslâm (c. 1, s. 467), Hz. Peygamber’in rüyaların daima hayra yorulmasını istediğini kaydeder.

Öğretilen dua, gösterilen usul

Bu sembolde en çok anlatılan sahnelerden biri, ninenin bir dua ya da sûre öğretmesidir. Rüyada bir söz işitildiğinde tabircinin baktığı şey sözün kimden geldiği değil, konusudur.

Öğretilen şey bilinen bir dua ise sahne ibadet bahsine bağlanır ve kendi ölçüleriyle okunur: rüyada dua etmek. Öğretilen şey bir iş ya da bir usul ise okuma yukarıdaki gruba döner ve beklenen şey bilginin sizde kalması değil, işletilmesidir.

Ne demek değil: Rüyada işitilen bir söz emir değildir, dinî bir hüküm hiç değildir. Ehl-i Sünnet âlimlerinin ortak kabulü rüyanın zannî bilgi verdiği, kat’î delil olmadığı yönündedir. Rüyada duyulmuş bir söze dayanarak dinî ya da hukukî bir işe girişilmez; öyle bir soru varsa cevabı bir rüya sayfasında değil, ehlindedir.

Anneanne mi, babaanne mi?

Bu ayrımı yapan Türkçedir: annenin annesine anneanne, babanın annesine babaanne denir. Büyükbaba tarafında böyle bir bölünme yoktur.

Tabirde yorumu çeviren şey ise akrabalığın hangi koldan geldiği değildir. Bakılan şey o kişinin hanedeki fiilî yeridir. Pratikte iki nine çoğu ailede aynı işi görmez: biri hafta içi çocuğa bakar, öbürü bayramda ziyaret edilir; birinin evinde yatılır, öbürünün sofrası kurulur. Fark buradan geliyorsa yoruma girer.

Anne tarafından olması sahneyi anne bahsine de yaklaştırmaz; o bahis kendi ölçüleriyle ayrı okunur.

Tanımadığınız bir yaşlı kadınsa

Türkçede nine kelimesi akrabalıktan çıkıp yaşa da geçer. Rüya anlatılırken bu iki kullanım karışır ve iki farklı sayfaya ait iki sahne aynı cümleyle anlatılır.

Ayrım şudur: tanımadığınız bir yaşlı kadın sahneye sizinle ortak bir geçmiş taşımaz, yalnız kendi geçmiş zamanını taşır. Yorum tamamıyla o kişinin fiiline ve sözüne kalır. Böyle bir sahnenin okuması burada değil, şu iki sayfadadır: rüyada yaşlı birini görmek, rüyada tanımadığın birini görmek.

Aynı rüyayı tekrar tekrar görüyorsanız

Bu sembolde sık bildirilen bir hâl var: hep aynı ev, hep aynı oda, hep aynı sahne. Tabir âdâbında bunun kayıtlı bir karşılığı vardır; tekrar tekrar görülen rüya sahih sayılır. Yani tekrar, rüyayı ağırlaştıran bir alâmet değil, ciddiye alınmasını gerektiren bir işarettir.

Pratikte yapılacak şey de sahneyi büyütmek değil, sabitleneni aramaktır. Tekrarlayan nine rüyalarında sabit olan şey çoğunlukla kişi bile değildir: bir oda, bir mevsim, bir saat. Yorum önce o sabit noktaya bakar.

Nineniz vefat etmişse

Bu sembolün en çok aranan hâli budur. Anlatılan sahnelerin şaşırtıcı yanı ise sakinlikleridir: kapıyı açmak, sofraya oturtmak, elini tutmak, hiçbir şey söylememek. Rüyanın içinde çoğu kişi vefatı hatırlamaz bile.

Buradaki okuma sahneden haber çıkarmaya çalışmaz. Klasik çerçevede vefat etmiş bir yakının görülmesi dua ve sadakayı yeniden gündeme getirir. Bu ikisinin rüyayla bir alışverişi yoktur; hiç rüya görülmeseydi de aynı şekilde yerine getirilirlerdi. Sahnede darda, aç ya da üşümüş bir görüntü varsa akla düşen şeyler küçük olur: onun adına verilecek bir sadaka, yapılacak bir hayır, yıllardır ertelenmiş bir mezar ziyareti.

Sarılma sahnesi ayrı bir bahistir: rüyada ölmüş birine sarılmak. Bahsin genel çerçevesi ise rüyada ölmüş birini görmek sayfasındadır.

Ne demek değil: Klasik metinler bu sahneyi bir ölüm ya da hastalık işareti saymaz. Sahne, rüyayı görene dair olduğu kadar evdeki bir başkasına dair de böyle bir haber taşımaz. Vefat etmiş kişinin âhiretteki hâline gelince, tabirin cevaplayabileceği bir soru değildir; orası yorumun yetki alanının dışındadır.

Bu sayfadaki yorumlar klasik tabir literatüründen derlenmiştir; dinî bir hüküm ya da fetva niteliği taşımaz. Diyanet İşleri Başkanlığı’nın yayınlarında rüyaların delil olmadığı ve rüyalar ile amel edilmediği belirtilir.

Psikolojik açıdan

Jung’un İnsan ve Sembolleri’nde savunduğu fikir, rüya sembollerinin kişiye özel bir şifre değil ortak bir dağarcıktan geldiğidir. Böyle bakıldığında rüyadaki nine belirli bir kişiden çok, bakılmış olmakla ilgili birikmiş bir imgedir.

Anlatımlarda tekrar eden ayrıntı duyusaldır: sahne bir kokuyla, bir tatla ya da tek bir odayla hatırlanır. Konuşulanlar unutulur, o oda unutulmaz. Rüyada kişinin kendini çocuk bulması da bununla ilgilidir; hatıra o yaşta kaydedilmiştir, geri çağrıldığında o yaşla birlikte gelir.

Sayının arttığı zamanlar bakımla ilgilidir: evde bir çocuğun dünyaya gelmesi, bir hastanın bakımını üstlenmek, taşınmak, yas günleri, bayram ve ramazan sofraları. Artış bir haber taşımaz; zihnin o günlerde nereye baktığını gösterir.