Rüyada Diş Görmek

Genel anlamı

Bu rüyayı arayanların çoğu tek bir cümlenin peşindedir: “diş düşerse birileri ölür.” Klasik metinleri açınca bulunan şey o cümle değil, ondan çok daha işlek bir sistem.

Kaynaklarda dişin ilk karşılığı ev halkıdır. Bu okuma korunmuş en eski rüya kitabından on sekizinci yüzyıla kadar hemen hemen aynı lafızla durur ve gerekçesi de yazılıdır: akrabalık dişe benzetilmiştir, çünkü dişler birbirine hem yakın hem yapışıktır. Metin bunu Arapçadaki “iç içe geçmiş akrabalık” deyimiyle açıklar. Bağ süslü bir benzetmeden değil, ikisinin aynı işi görmesinden kurulmuştur: ne diş tek durur ne akraba, biri eksilince sıranın tamamı belli olur.

İkinci katman kelimenin kendisinden gelir. Arapçada diş ile yaş aynı kelimedir; madde bu yüzden ömür bahsiyle açar, sonra evlada, mala, binek ve mülke, emanet ve sırlara genişler.

Asıl bilgi ise şu: bu bahiste yorumu dişe olan şey değil, sizin o günlerdeki hâliniz belirler. Tek bir sahne borçlu bir adamda, hasta birinde, yola çıkacak bir tacirde ve evinde hamile olan birinde dört ayrı şey çıkar. Kaynaklar bunu ima etmez; tek tek, adlarıyla yazar.

İslami rüya tabiri

Dişinize ne oldu

Rüyanızda ne oldu?	Kısaca nasıl okunur
Bir diş sallandı, düşmedi	O dişe düşen yakının rahatsızlanması
Bir diş düştü ve gözden kayboldu	Bir daha görüşülmeyecek bir uzaklaşma
Düşen dişi tuttunuz, gömmediniz	Gidenin yerini tutacak birinin gelmesi
Bütün dişler döküldü, elinizde ya da yeninizde kaldı	Uzun ömür ve ev halkının çoğalması
Bütün dişler döküldü, hepsi kayboldu	Ev halkının dağılması; aşağıda ayrı okunuyor
Hastaydınız ve hepsi birden döküldü	Hastalıktan çabuk kurtulmak
Sağlıklıydınız ve hepsi birden döküldü	Uzayan bir yorgunluk dönemi
Borcunuz vardı, bir diş düştü	Bir alacaklıya ödenen borç
Borcunuz vardı, dişler kırıldı	Borcun azar azar, taksitle kapanması
Hapiste bir yakınınız var, diş acısız çekildi	O kişinin dışarı çıkması
Evinizde hamile var, tek diş düştü, elinize aldınız	Çocuğun doğması
Küs olduğunuz biri var, tek diş acısız düştü	O yakınla barışma
Dişin yerinde kan gördünüz	Sıla-i rahmi kesmenin vebali
Üst dişiniz kucağınıza düştü	Erkek evlat
Alt dişleriniz döküldü	Gam, keder, içe oturan bir sıkıntı
Dişler döküldü, yemek yiyemez oldunuz	Elin daralması, geçimin zorlaşması
Dişinizi kendi elinizle çektiniz	Pişman olacağınız bir tasarruf
Uyanıkken ağrıyan bir dişi çektirdiniz	Size eziyet eden kişiden uzaklaşmak
Dişleri dilinizle attınız	Bir sözünüzün evin düzenini bozması
Dişleriniz karardı, kirlendi ya da koktu	Ev halkının bir işinden gelen ayıp ve dedikodu
Dişleriniz uzadı, birbirine uymadı	Evde çekişme; aradaki ülfetin kalkması
Çürük ve eğri dişleriniz döküldü	Bütün sıkıntılardan kurtulmak
Ön dişler düştü, yerine yenileri çıktı	Bütün tedbirlerinizin değişmesi
Dişleriniz altın ya da gümüştü	Söz ehline övgü, başkasına zarar
Dişlerinizi kurdanla karıştırdınız	Ailenin dağılması, malın eksilmesi
Azı dişiniz kırıldı	Değirmen bahsi: işleyen düzeneğin bozulması
Üst ve alt dişler yer değiştirdi	Evde kadınların erkeklere üstün gelmesi

Ağız bir evdir, dişler o evin sakinleri

Bu formül sözlüklerde neredeyse bir kaide gibi tekrar eder: ağzı ev yerine, dişleri o evin sakinleri yerine koy. Sağ taraf erkekleri, sol taraf kadınları gösterir.

Formülün nereden geldiği de açıktır ve burası tabir tarihinin ilginç bir köşesidir: aynı denklem Yunan tabir literatüründe kurulmuş, Huneyn b. İshâk’ın tercümesiyle Arapçaya geçmiş ve İslami sözlüklerde “denildi ki” kaydıyla korunmuştur. Gelenek kendinden önceki katmanı silmemiş, kaydını düşerek almıştır.

Denklemin ne kadar yerleştiğini asıl gösteren şey, dişin hiç geçmediği maddelerde bile çıkması. Misvak maddesi “sahibi akrabalarına iyilik eder” der, gerekçesi: ağız akrabaların evidir. Sarımsak soymak akrabadan gelen zarardır, çünkü ağzın tadını değiştirir. Sirke içmek ev halkıyla düşmanlıktır, çünkü ağızda burukluk bırakır. Üç ayrı madde, tek bir kaide.

Buradaki “ev halkı” sadece aynı çatı altında oturanlar değildir. Daire daha geniş: size kefil olacak olanlar, sizin kefil olduğunuz, gece yarısı telefonu açılacak insanlar.

Hangi diş kim: ağzın akrabalık haritası

Ölçüyü kaynak kendisi verir: ön dişlere yakınlık, nesepte yakınlıktır. Üst sıra baba tarafından erkekleri, alt sıra anne tarafından kadınları gösterir.

Diş	Kaynaklardaki karşılığı
Üst ön dişlerden sağdaki	Baba
Üst ön dişlerden soldaki	Amca; yoksa iki kardeş, iki oğul ya da iki samimi dost
Alt ön dişlerden sağdaki	Anne
Alt ön dişlerden soldaki	Hala; yoksa iki kız kardeş ya da iki kız evlat
Üst köpek dişi	Evin dayanılan reisi, üstünde kimse olmayan
Alt köpek dişi	Evin hanımefendisi
Küçük azılar	Dayı, teyze ve onların çocukları
Azı dişleri	Dede, nine, en uzak akrabalar

Azıların ikinci bir okuması daha kayıtlıdır ve gerekçesi tek başına güzeldir: azılar henüz ergenliğe ermemiş çocuklardır, çünkü azılarla meclislerde süslenilmez. Görünmeyen diş, henüz ortaya çıkarılmamış çocuktur.

Köpek dişinin okuması kelimenin kendisinden çıkar: aynı kökten “vekil” anlamı türer ve kaynak bunu açıkça bağlar. Köpek dişi evin işini sizin yerinize gören kişidir: mal toplayan, imza atan, kapıyı çalan. Onun çekildiğini gören, akrabasından o vazifeyi taşıyandan ayrılır. Harita bir isim listesi değil daraltma aracıdır: hangi dişi gördüğünüzü hatırlıyorsanız yorum tek kişiye iner.

Aynı sahne, yedi ayrı insan

Bu bahsin en değerli katmanı burasıdır: bütün dişlerin dökülmesi tek bir hükümle değil, gören kişinin hâline göre ayrı ayrı yazılmıştır.

Hasta için övülmüştür: hastalıktan çabuk kurtulmak. Gerekçesi klasik metinlerdeki en güzel muhakemelerden biridir: ölülerin dişleri dökülmez; ölüye ârız olmayan şey hasta için kurtuluştur. Sahne, ölümün alâmeti olmadığı için hayra yorulur.

Sağlıklı, hür ve yolcu olmayan için aynı sahne uzayan bir yorgunluk tarafında kaydedilir; kaynak bunun ölümle bitmediğini ayrıca belirtir. Gerekçesi de yazılıdır: dişsiz insan katı gıdayı alamaz, çorba ve sıkılmış sıvılarla idare eder.

Borçlu için borcun kapanmasıdır. Bu kayıt dört ayrı metinde birden durur ve biri bunu bütün dişler için geçerli genel bir kaide olarak koyar. Tek diş bir alacaklı, birkaç diş birkaç alacaklı, kırılma ise taksitle kapanan bir hesaptır: rüyada borç görmek.

Tacir ve yolcu için yükün hafiflemesidir; özellikle dişler önce sallandıysa. Bugünkü karşılığı sırttaki bir işin küçülmesi: kapatılan bir şube, devredilen bir sorumluluk, bırakılan bir ikinci iş.

Hizmet altındaki biri için azattır, iki gerekçeyle: dişleri ona hizmet etmediği gibi o da hizmet etmeyecektir; ya da herkesin dişiyle yediği gibi yemeyeceği için hür kalacaktır. Bugünkü karşılığı, insanı bağlayan bir mecburiyetin bitmesi.

Hapiste yakını olan için acısız çekilen bir diş, o kişinin dışarı çıkmasıdır. Bir eser bunu gerçekleşmiş bir vaka olarak nakleder: bir kadın dişinin acısız çekildiğini görmüş, hapisteki yakını rüyadan bir gün sonra çıkmıştır.

Evinde hamile olan için tek dişin müdahalesiz düşüp elde ya da giysinin içinde kalması çocuğun doğmasıdır. Hamile yoksa aynı sahne küs olunan bir yakınla barışmadır. Kanla geldiyse okuma döner ve sıla-i rahmi kesmenin vebali olur; kan bu maddede uyarı tarafındadır.

Karşıt bir kayıt da var ve gizlenmesi doğru olmaz: bir eser dişlere gelen âfeti (kararma, çürüme, kırılma) hasta için ağır tarafta okur. Ayrım sahnededir: o metin dişlere tek tek gelen zararı, diğerleri hepsinin bir anda dökülmesini konuşur. İkisi de gerçek kayıttır, birleştirilmez.

Düşen dişi ne yaptınız

Kaynakların bu bahiste sorduğu asıl soru düşmenin kendisi değil, düşenin nereye gittiğidir.

Tuttuysanız ve gömmediyseniz, o dişe düşen yakının yerini tutacak biri gelir: aynı vazifeyi devralan bir kardeş, bir damat, bir ortak. Gömdüyseniz kaynak en ağır cümlesini kurar; bu site o cümleyi haber olarak vermez, ayrılık tarafında okur. Gerekçesi son başlıkta duruyor.

Ele düşen üst diş gelecek mal, kucağa düşen üst diş erkek evlat, alt dişlerin dökülmesi ise gam ve kederdir. Avuca acısız düşenler için sayılarınca dirhem kaydı vardır: ölçüsü belli bir kazanç.

Dökülüp yemek yiyemez hâle gelmek elin daralmasıdır: kapanan bir gelir kalemi, işlemeyen bir tezgâh. Aynı metin tam bu satırın yanında tersini de kaydeder: dişleri dökülüp yiyemez hâle gelen, ev halkının hepsinden sonra yaşar. Kaynaklar aynı sahneyi iki yöne birden okumuş ve bunu gizlememiştir.

Ayrıntısı için rüyada diş dökülmesi, iradeyle yapılanı için rüyada diş çektirmek, kısmi zarar için rüyada diş kırılması sayfaları var.

Ağzın söz tarafı: dil, kurdan ve gıybet

Sözlüklerde diş bahsinin hemen yanında dil bahsi durur ve bu komşuluk tesadüf değildir. Kaynak açıkça yazar: ön dişler, sözle ve konuşmayla yapılan açık işlere delalet eder.

En somut sahnesi şu: dişleri diliyle atmak. Karşılığı doğrudan yazılıdır: ağzından çıkan bir sözle ev halkının düzgün giden işleri bozulur. Bugünkü karşılığı tanıdıktır: aile toplantısında söylenmiş ve geri alınamayan bir cümle, grup yazışmasına düşülen bir not.

Kurdanla diş karıştırmak ayrı bir başlıktır ve gerekçesi yine yazılıdır: kurdan evin süpürüldüğü süpürge mertebesindedir, dişler ise ev halkıdır; dişleri temizlemek onların malını temizlemektir. Okuması ailenin dağılması ve malın eksilmesi. Ama aynı sözlük karşıt görüşü de kaydeder: dişi karıştırmakta kullanılan kurdan rızka, temizliğe, tövbe ve istiğfara yorulur. İki okuma iki ayrı yoldan gelir: biri lafızdan, diğeri asıldan.

Diş arasındaki eti temizlemek bahsin en açık uyarısıdır: bir topluluğu gıybet etmek, dille onlara eziyet etmek. Kur’an gıybeti ölmüş kardeşinin etini yemeye benzetir (Hucurât 49/12); okumanın nereden geldiği görülüyor.

Diş neye dönüşür: değirmen, ordu, tarak

Diş bahsinin en az bilinen tarafı budur: diş, kendisine benzeyen düzeneklerin yerine geçer.

Azı dişi değirmenle tabir edilir. Değirmeni olan biri azı dişini çektirirse değirmeni işlemez olur; kırıldığını görürse değirmen taşı kırılır. Bir muabbir kendi vakalarını yazmış: “azı dişim kırıldı” diyene “değirmenin bozulacak” demiş. Denklem ters yönde de çalışır: “değirmenim kırıldı” diyene “bir azı dişini kaybedeceksin” demiş. Bugünkü karşılığı öğüterek geçindiren düzenek: tezgâh, hat, ekip.

Kralın dişleri ordusudur: ön dişler ordunun kalbi, sağdakiler sağ kanat, soldakiler sol kanattır. Aynı yerde bir satır daha var: müderrisin dişleri ders halkası ve talebeleridir. Diş, kişinin etrafında dizilmiş olandır; kim neyin başındaysa dişi odur.

Mantık el aletlerine kadar iner: marangozun testere dişinden bir şey kırılırsa okuma bazen kendi dişine döner. Tarağın dişi de öyledir; bir muabbir “hamamda bir yırtıcı beni yaraladı” diyene, birinin saçını keskin dişli bir tarakla tarayıp kanattığını söylemiş, gerekçesi: yırtıcının dişleri tarağın dişlerine benzer.

İki muabbir, aynı diş: sözcük mü, asıl mı

Diş, tabir usûlündeki en meşhur ayrımın ders kitabı örneğidir ve bu ayrım sayfanın tamamını yönetir.

Korunmuş en eski kayıtta iki muabbir aynı sembolü ayrı yerden okur. Biri “dişlerimin düştüğünü gördüm” diyene, dişin sözcük karşılığından giderek akrabalık hattında cevap verir. İbn Sîrîn ise ağzının tamamının döküldüğünü gören adam için işin aslına bakar: “bu, akrabasını kesmiş bir adamdır.” Metni nakleden eser farkı kendisi yazar: biri lafızla, öteki asılla tabir etmiştir.

Bir edep kaydı daha var. Bir halife bütün dişlerinin döküldüğünü görmüş; ilk muabbir ev halkı hakkında en ağır cümleyi kurmuş ve halife öfkelenmiş. İkincisi aynı rüyayı şöyle söylemiş: “Sen ev halkının en uzun ömürlüsü olursun.” Nakli aktaran eser gerekçesini de yazar: ifadeyi güzelleştirdi, hayatı zikretti, ölümü zikretmedi; mana birdir, ibare farklıdır. Bu sitenin diş bahsinde ecel haberi vermemesi bir nezaket tercihi değil, geleneğin kendi kaydıdır.

Üçüncüsü tabirin sözlükten bakma işi olmadığını gösterir. Bir adam İbn Sîrîn’e gelir: “Dişlerimin boğazıma düştüğünü, sonra hepsini tek tek çıkarıp yerlerine koyduğumu gördüm.” Cevap sembolden değil adamın hayatından gelir: “Sen kuyusunun taşları dökülmüş bir adamsın; onları taş taş çıkarıp her taşı yerine koymak istiyorsun.” Aynı madde kuyu bağını bağımsız bir kayıt olarak da taşır.

Ömrü sayıya vuran nakiller de vardır (yirmi dokuz sene, otuz gün, otuz dinar), ancak kaynak bunları “denildi ki” kaydıyla verir: rakam okunacak bir bilgi değildir.

Ne demek değil: Bu sayfadaki hiçbir satır sizin ya da bir yakınınızın ömrü, sağlığı ya da başına gelecekler hakkında bilgi vermez. Klasik metinlerin bu bahiste ölümle ilgili yazdığı satırlar burada haber olarak aktarılmaz; ecelin bilgisi tabircinin işi sayılmaz. Buradaki yorumlar tabir literatüründen derlenmiştir; dinî bir hüküm, fetva ya da tıbbi tavsiye niteliği taşımaz. Diyanet İşleri Başkanlığı’nın yayınlarında da rüyaların delil olmadığı ve rüyalarla amel edilmeyeceği belirtilir.

Psikolojik açıdan

Psikolojik okumada diş rüyaları kontrol kaybının en yaygın imgesi sayılır: diş kişinin iradesi dışında düşer ve rüyada bunu durdurmanın yolu yoktur. Sıklaştığı dönemler de bellidir: yoğun stres, önemli bir karar arifesi, görünüş ve yaşlanma kaygısı, söylenemeyen bir sözün birikmesi.

Son madde bu sembolde ayrıca anlamlıdır. Klasik kaynak ön dişleri sözle yapılan işlere bağlıyordu; modern okuma da diş rüyalarını dile getirilemeyen bir meseleyle birlikte anar. Ağız hem yiyen hem konuşan yerdir; rüya çoğunlukla bu ikisinden birinin tıkandığı dönemlerde gelir.