Rüyada Ölmüş Birini Görmek

Genel anlamı

Klasik sözlüklerde “ölmüş kişi” diye ayrı bir madde yoktur. Bahis ölüm maddesinin içindedir ve o maddenin en geniş bölümünü kaplar. Bunun sebebi önemlidir: sözlükler bu rüyayı bir ecel bahsi olarak değil, bir yön bahsi olarak kaydetmiştir.

Rüyayı görenlerin çoğu iki şeyi birlikte anlatır: teselli ve tedirginlik. “İyi ki gördüm” ile “acaba bir şey mi olacak” aynı cümlede geçer. Kaynakların sorduğu soru ise ikincisi değildir.

Kaynakların baktığı yer ölünün orada olması değil, sahnenin yönüdür. Ne yapıyordu. El kimden kime uzandı. Yüzü size mi dönüktü, çevirdi mi. Siz mi onun ardından gittiniz, o mu size geldi. Bahsin bütün ayrımları bu dört sorunun etrafında kurulmuştur.

Bu rüyanın etrafında en erken dönemden beri süren bir gelenek de vardır: vefat edeni rüyada gören, ona hâlini sorar. Klasik derlemelerden biri baştan sona bu tür rivayetlerden kuruludur. Ama o derleme bile rivayet nakleder, hüküm vermez.

Onun için baştan söylenmesi gereken şey şudur: bu sayfa vefat eden kişinin âhiretteki hâli hakkında bir şey söylemez. Klasik metinlerde o tarafta yazılmış satırlar vardır; buraya alınmamışlardır, çünkü bir rüyaya bakarak kimse hakkında böyle bir hüküm verilmez.

İslami rüya tabiri

Bir yöntem metni işin başına bir kaide koyar: tabir ölüm ve hayatla değişir. Aynı sahne dirinin üstünde başka, ölünün üstünde başka okunur. Aşağıdaki satırların hiçbiri hayattaki biri için geçerli değildir; hepsi vefat etmiş biri sahnede olduğu için böyledir.

Gördüğünüz sahne, kaynaktaki karşılığı

Rüyanızda ne oldu?	Kısaca nasıl okunur
Güzel bir iş yaparken gördünüz	Bahsin asıl kaidesi: o işe teşvik
Hoş olmayan bir iş yaparken gördünüz	Aynı kaidenin tersi: o işi bırakma
Size bir haber verdi	Doğru sayılır; olmamış bir şeyse karışık rüya
Size bir şey verdi	Ummadığınız kapıdan gelen rızık
Yiyecek verdi	Beklemediğiniz yerden gelen şerefli bir kazanç
Gömlek ya da sarık verdi	Onun geçimine ve itibarına benzer bir şeyin size geçmesi
Eski ya da kirli bir gömlek verdi	Elin daralması
Elinizden tuttu	Ümidin kesildiği taraftan dönen mal
Siz ona bir şey verdiniz	Elden çıkan bir şey; mülkiyet ekseninden okunur
Üstünüzdekini çıkarıp ona giydirdiniz	Temelli verdiyseniz ayrı, emanet verdiyseniz zararsız
Sizden üzücü bir şeyi alıp götürdü	Üstünüzden kalkan sıkıntı
Beyaz ya da yeşil giysiliydi, yüzü açıktı	Sahne hafiftir; gördüğünüz gibi okunur
Saçı başı dağınık, tozlu, eski giysiliydi	Geride kalmış somut bir işe bakılır
Bir uzvundan şikâyet etti	Şikâyet edilen uzuv konuyu adresler
Elbisesinin yıkanmasını istedi	Somut bir talep: dua, sadaka, bir borç, bir helalleşme
Kendi kendini yıkıyordu	Geride kalanların gamdan çıkması
Güler yüzle size döndü	Ona ulaşan bir iyiliğin karşılığı
Yüzünü çevirdi, asıktı	Yarım kalmış bir vasiyet ya da emanet
Sizi dövdü	Seferden gelen hayır; bir görüşte borcun ödenmesi
Siz onu dövdünüz, o razıydı	Sizin dinî tarafınızın kuvvetlenmesi
Sizinle şakalaştı	Kaynak bunu rüya saymaz
Hafifçe kucaklaştınız	Ömrün uzaması
Sizinle sofraya oturdu, yemek yediniz	Ömrün uzaması
Ardından gittiniz, eve girmeden döndünüz	Yaklaşılıp sonra kurtulunan bir sıkıntı
Sadece izini takip ettiniz	Onun tuttuğu yolu tutmak
Hiç ölmemiş gibiydi, diriydi	Durmuş bir işin yeniden yürümesi
Tekrar öldüğünü gördünüz, ağlama yoktu	Ailede düğün, sevinç ve toplanma
Mezarını açtınız	Onun yolunu ve izini araştırmak
Onu dirilttiğinizi gördünüz	Sizin elinizle birinin doğruya dönmesi

Bahsin başındaki kaide: o ne yapıyordu

Sözlükler bu maddeyi bir sahne listesiyle değil tek bir ölçüyle açar ve o ölçü Türkçe internette hiç geçmez. Rüyada bir ölüyü güzel bir iş yaparken görürseniz o sizi o işe teşvik ediyordur; hoş olmayan bir iş yaparken görürseniz sizi ondan alıkoyuyor ve onu bırakmanız gösteriliyordur.

Kaidenin kıymeti şurada: rüyayı bir haber olmaktan çıkarıp bir yöne çevirir. Soru “bana ne olacak” değil, “bu sahne beni neye çağırıyor” hâline gelir.

Karşılığı tanıdıktır. Babasını namaz kılarken, dedesini bahçesini sularken, annesini komşuya tabak götürürken gören kişi için okunan şey o fiildir: aylardır ertelenen bir ziyaret, bırakılmış bir alışkanlığın geri alınması, kimseye söylenmeden sürdürülen bir yardım. Ters tarafı da aynı ölçüyle işler; ölüyü kavga ederken, bir şey saklarken ya da sizin de içten içe bildiğiniz bir işi yaparken görmek o işin bırakılması tarafında okunur.

Aynı yerde ikinci bir kaide durur ve bu bahsin en çok dolaşan cümlesidir: ölünün verdiği haber doğru sayılır. Gerekçesi de yazılıdır; o, bâtıl yurdundan hak yurduna geçmiştir ve bâtıldan alıkonduğu için ancak hakkı söyler. Fakat sınır aynı satırdadır: ölü olmamış bir şey haber veriyorsa o rüya karışık rüyalar kapsamındadır. Yani duyulan söz kendiliğinden bir bilgi kaynağı değildir. Ayrıntısı rüyada ölmüş birinin konuşması sayfasındadır.

Ondan mı aldınız, ona mı verdiniz

Bahsin ana ekseni budur ve dayanağı en eski eserlerden birinde senediyle korunmuştur: İbn Sîrîn rüyada ölüden almayı sever, ölüye vermeyi sevmezdi. Sonraki sözlükler aynı yönü sürdürür; ölüden almak rızık, ölüye vermek ise elden çıkan bir şey diye geçer.

Alma tarafında kaynaklar tek tek yazar. Ölünün verdiği gömlek onunkine benzer bir geçim, sarığın ucu onunkine benzer bir itibardır: onun tezgâhının, müşterisinin ya da mahalledeki adının size geçmesi. Babasının dükkânına oturan, dedesinin mesleğine giren kişi bu satırın içindedir. Yiyecek vermesi beklenmeyen yerden gelen şerefli bir kazanç, bal vermesi ummadığı bir ganimet, elinden tutması ümidin kesildiği taraftan dönen mal diye kaydedilir: unutulmuş bir alacağın dönmesi, yıllar sonra çıkan bir tapu, kimseden beklemediğiniz birinin devreye girmesi. Verilen şeyin cinsine göre ayrım rüyada ölmüş birinin bir şey vermesi sayfasındadır.

Aynı taraf tersine de dönebilir: ölünün verdiği gömlek eski ya da kirliyse okuma elin daralmasına kayar. Giysi bu bahiste hep bir ölçü aletidir.

Verme tarafında ise kaidenin kendi istisnası vardır ve ölçünün el değil elden çıkan şey olduğunu gösterir: ölü sizden gam gösteren bir şeyi alıp götürüyorsa, eski bir giysiyi ya da acı bir şeyi, bu üstünüzden kalkan bir hastalık ve sıkıntı sayılır. Üstünüzdeki elbiseyi çıkarıp ona giydirdiyseniz kaynaklar mülkiyete bakar: elbise mülkünüzden büsbütün çıktıysa satır ağır kaydedilir ve burada verilmez; dikilsin diye emanet verdiyseniz ne canınıza ne malınıza zarar geleceği yazılıdır.

Üstü başı, yüzü ve neresinden şikâyet ettiği

Kaynaklar bu bahiste görünüşü tek tek kaydeder. Beyaz ya da yeşil giysili, yüzü açık, gülen ve müjdeli görmek “gördüğünüz gibidir” diye geçer; yeşilin gerekçesi ayrı bir maddede yazılıdır, cennet ehlinin elbisesi sayıldığı için. Saçı başı dağınık, toz toprak içinde, eski püskü giysili ya da yüzü asık görmek ise ayrı tarafta durur. İkisinin ayrıntısı gülerken ve üzgün sayfalarındadır.

En ayrıntılı satır uzuv şikâyetidir ve en eski eserlerden biri kaidenin kendisini yazar: ölünün şikâyet ettiği her uzuv, o uzva nispet edilen şeye nispet edilir. Beden burada bir konu haritasıdır.

Şikâyet ettiği yer	Kaynakta bağlandığı konu
Baş	Ana baba hakkı; bir okumada büyüğüne karşı kusur
Boyun	Mehir, vasiyet ya da zayi edilmiş bir emanet
El	Kardeş, evlat ya da ortak hakkı; yalan yere edilen yemin
Böğür	Akrabalık bağının kesilmesi
Karın	Ana baba, yakınlar ve mal
Baldır	Ömrün boşa harcanması
Ayaklar	Malın yerinde harcanmaması

Kaynak ayrıca açıkça ekler: kadının hâli de bütün bunlarda erkeğin hâli gibidir.

Bu tablo bir hüküm değildir. Kaynaklar bu satırları kişinin insanlarla değil, kimsenin muttali olamayacağı bir hesapla ilgili sayar ve orada durur. Geride kalana düşen taraf ise somuttur ve rüyaya bağlı değildir: ödenmemiş bir borç, teslim edilmemiş bir emanet, yerine getirilmemiş bir vasiyet, kesilmiş bir akrabalık, adına yapılmayı bekleyen bir dua ya da sadaka. Böyle somut bir mesele varsa cevabı bir rüya sayfasında değil, müftülükte ya da ehlinde aranır.

Size döndü mü, yüzünü mü çevirdi

En eski eserlerden biri bu ikisini karşılıklı yazar. Ölüyü size dönmüş ve sevinçli görmek, sizin ona ulaştırdığınız bir iyilik sebebiyledir: adına verilen bir sadaka, edilen bir dua ya da ardında bıraktıklarının düzeltilmesi. Asık suratlı, yüz çevirmiş görmek ise sizin onun vasiyetinde yahut ardında bıraktığı bir şeyde kusur etmenize bağlanır.

Buradaki incelik şudur: iki satır da ölü hakkında değil, geride kalan hakkındadır. Yön ölüden size değil, sizden ona doğru okunur.

Aynı mantık dövme sahnesinde beklenmedik bir yere çıkar. Ölünün diriyi dövmesi kaynaklarda seferden gelen bir hayır, elinizden çıkmış bir şeyin geri dönmesi ve bir görüşe göre borcun ödenmesi diye geçer. Dirinin ölüyü dövmesi ve ölünün buna razı olması ise dirinin dinindeki kuvvet sayılır; gerekçesi yazılıdır, ölü ancak Allah’ın razı olduğu şeye razı olur.

Bir satır da eleme yapar ve bu bahsin en öğretici yeridir: ölünün şakalaştığını görmek rüya sayılmaz. Gerekçesi de yazılıdır; ölü kendi hâliyle meşguldür, şakadan uzaktır. Sözlük burada kendi kapısını gösteriyor: her sahne tabir edilmez.

Ardından gittiniz mi, sizinle oturdu mu

Bu bahiste hareketin kimden çıktığı ölçüdür.

Ölüyle hafifçe kucaklaşmak ya da hafifçe temas etmek ömrün uzaması diye geçer. Ölünün sarılıp bırakmaması ayrı ve ağır kaydedilir; o satır burada haber olarak verilmez. Ayrımın gerekçesi tabirin nasıl düşündüğünü gösterir: kucaklaşma hafiftir ve biter, yapışıp kalmak ise sürer. Sahnenin ayrıntısı rüyada ölmüş birine sarılmak sayfasındadır.

Ölüyle birlikte yemek yemek de ömrün uzaması tarafındadır. Ona arkadaşlık etmek, onunla yol yürümek uzak bir yolculuk ve o yolculukta bulunan çok hayır diye kaydedilir.

Ardından gitmek üçe ayrılır. Meçhul bir eve onunla girip oradan çıkmamak kaynaklarda en ağır satırdır ve bu sayfada aktarılmaz; ecelin bilgisi tabircinin işi sayılmaz. Eve girip geri dönmek ya da hiç girmemek, yaklaşılıp sonra kurtulunan bir sıkıntı diye okunur. Üçüncüsü en çok işe yarayanıdır: ona bir ev görmeden sadece izini takip etmek, onun dünyasında ve dininde tuttuğu yolu tutmaktır. Karşılığı bellidir: onun mesleğine girmek, onun dükkânına oturmak, huyunu ve tavrını devralmak, ailede boşalan yeri doldurmak.

Görmediğiniz bir yerden seslenmesi de aynı ağır tarafta durur ve aynı sebeple burada verilmez; ayrıntısı rüyada ölmüş birinin çağırması sayfasındadır. Mezar ve cenaze sahneleri kendi maddelerinde ayrı okunur.

Onu hiç ölmemiş gibi gördüyseniz

Bahsin en ferah okuması budur ve gerekçesi tek cümlede yazılıdır: hayat kolaylık, ölüm zorluktur. Ölüyü diri görmek için sözlükler şunu kaydeder: ölmüş bir iş dirilir, darlık içindeyseniz hiç ummadığınız yerden kolaylık gelir. Karşılığı somuttur: kapandı sanılan bir dosyanın yeniden açılması, vazgeçilen bir başvurudan cevap gelmesi, yıllar önce durmuş bir işin yürümesi, küs kalınan birinin kapıyı çalması.

İkinci sözlük bunu akrabalık derecesine göre ayırır ve bu ayrım da başka yerde geçmez:

Rüyada dirilen	Kaynaktaki karşılığı
Dede ya da nine	Bahtın ve talihin dirilmesi
Anne	İçinde bulunulan gamdan çıkış
Baba	Aynısı, daha kuvvetlisi
Oğul	Ummadık yerden çıkan bir hasım
Kız evlat	Gelen bir sevinç
Erkek kardeş	Zaaftan sonra bulunan kuvvet
Kız kardeş	Gurbetteki birinin dönüşü
Dayı ya da teyze	Elden çıkmış bir şeyin geri gelmesi

Aynı sözlük tersini de kurar: yaşayan birini rüyada ölmüş görmek o kişi hakkında bir haber değil, işin zorlaşması tarafında okunur. Sahnenin ayrıntısı rüyada ölmüş birinin dirilmesi sayfasındadır; vefat etmiş anne bahsi ise rüyada ölmüş anneyi görmek sayfasında ayrıca karşılanır.

Bir satır daha vardır ve insanı rahatlatır: tanıdığınız birinin tekrar öldüğünü görüp ortada ağlama ve feryat yoksa, kaynaklar bunu ailede bir düğün, sevinç ve toplanma diye okur.

Ne demek değil: Buradaki okumaların hiçbiri vefat etmiş birinin âhiretteki hâli hakkında bilgi değildir; klasik metinlerde o tarafta yazılmış cümleler bu sayfaya alınmamıştır. Hiçbiri sağlık, ömür ya da ecel haberi de değildir. Yorumlar klasik tabir literatüründen derlenmiştir; dinî bir hüküm, fetva ya da tıbbi tavsiye niteliği taşımaz. Diyanet İşleri Başkanlığı’nın yayınlarında da rüyaların delil olmadığı ve rüyalarla amel edilmeyeceği belirtilir. Vefat eden için dua etmek, adına sadaka vermek ve Kur’an okumak rüyadan bağımsız olarak zaten tavsiye edilen amellerdir.

Psikolojik açıdan

Psikolojik okumada bu rüya yasın olağan ve sık görülen bir parçasıdır; zihin kaybı tek seferde değil, tekrar tekrar işler. Anlatımlarda üç örüntü öne çıkar. Birincisinde kişi sadece oradadır, olağan bir sahnede, hiçbir şey olmaz. İkincisinde veda yarım kalır: yetişilemeyen bir an, söylenemeyen bir söz. Üçüncüsünde bir tavsiye ya da bir alışkanlık hatırlatılır; bu çoğunlukla onun geride bıraktığı bir ölçünün hatırlanmasıdır.

Rüyanın sıklığı da kaybın ne kadar düşünüldüğüyle birlikte artar; ilk aylarda yoğunlaşıp zamanla azalması beklenen bir seyirdir. Klasik tasnifin gün içindeki düşüncenin uykuya yansımasını ayrı bir sınıf sayması bu yüzden önemlidir.

İki okumanın buluştuğu yer de burasıdır. Klasik metin sahneyi geride kalanın yapacağı işe çevirir, psikolojik okuma da rüyayı ölen hakkında değil kalan hakkında sayar. İkisi de aynı yöne bakar.