Rüyada Ağaca Tırmanmak

Genel anlamı

Bu rüyadan akılda kalan ağacın kendisi değildir. Elleriniz tuttu mu, nereye bastınız, ne kadar çıkabildiniz, sonra indiniz mi. Klasik sözlükler de maddeyi buradan tutar.

Ceviz ağacı bahsinde cümle nesneden değil fiilden kurulur: bir ağacın üstünde görülen kişi için kaynak “ağaç gördü” demez, kendini bir adama bağladı der. Kullanılan kelime hem bir dala asılmayı hem birine tutunmayı karşılar; ikisi aynı fiildir. Rüyada ağaç görmek sayfası o ağacın kim olduğunu anlatır, bu sayfa o kişiye ne yaptığınızı.

İkinci ölçü yükseklik değildir. Bir yüksekliğe tutunanın okumasında kaynak şu kaydı düşer: o kişi sizi, siz ona tutunabildiğiniz kadar taşır. Ölçü niyetiniz değil, tutuşunuzun bir yere geçip geçmediğidir.

Üçüncüsü de sayfanın ekseni: inmek ayrı bir rüya değildir. Çıkışın ne olduğu belirlenmeden inişin bir karşılığı yoktur; iniş, çıkışın karşılığını ters çevirir.

İslami rüya tabiri

Rüyanızı bulun

Rüyanızda ne oldu?	Kısaca nasıl okunur
Dala basa basa, dolana dolana çıktınız	Kademesi olan, sırayla yürüyen bir yükseliş
Gövdeye sarılıp dosdoğru yukarı çıktınız	Meşakkat; ara basamağı olmayan bir çıkış
Bir şeye basarak yukarı uzandınız	İş, bastığınız şeyin gösterdiği elden olur
Uğraştınız ve çıkamadınız	Hazırlığı yapılmadan varılan bir kapı
Yarısında kaldınız, ne çıktınız ne indiniz	Ne ilerleyen ne bırakılan bir iş
Yüksek ağaca çıkamayıp alçağına çıktınız	İşi gören, ulaşması kolay biri
Tepesine kadar çıkıp orada durdunuz	O kişinin üstünde bir yer tutmak
Meyve için çıktınız ve uzanıp aldınız	Verilen değil, alınarak elde edilen karşılık
Bir tehlikeden korunmak için çıktınız	Sakındığınız şeyin üstünüzden kalkması
Tutunduğunuz dal sizi taşıdı	Karşılığı gerçekten olan bir bağ
Tutunduğunuz dal kırıldı	Dayandığınız şeyin altınızda kalması
Ceviz ağacına çıktınız	Eli sıkı, muamelesi zor, malı korunaklı biri
Ağaç sizin altınızda kırıldı	Okuma ters döner; o kişinin yerine geçmek
Kendi isteğinizle indiniz	O kişiyle aranızdaki işin tamamlanmaması
İnerken içiniz rahatladı	Çıkış neyi yüklediyse onun kalkması
Bildiğiniz yere, kendi zemininize indiniz	Aldanıştan ve korkudan çıkmak
İndiniz ve bir daha çıkmadınız	Kapanmadan sönen bir hesap

Tırmanmak, o kişiye tutunmaktır

Ceviz maddesi en açık kaydı taşır. Ceviz ağacı orada iri yarı, yabancı, eli sıkı, muamelesi zor, malı korunaklı bir adamdır; o ağacın üstünde görülen kişi için verilen karşılık da o adama tutunmuş olmaktır.

Karşılıkları dolaysızdır. Vadesiz mal vermeyen tedarikçi. Parası olduğu bilinen ama kimseye açılmayan akraba. İki imza olmadan hiçbir kâğıdı geçirmeyen amir.

Asıl gerekçe ağaçların tasnif edildiği yerde duruyor. Kaynak, faydası yalnız yenilen kısmında olan ağaçları (hurma, ceviz ve benzerlerini) ayrı bir sınıfa koyar ve karşılıklarını şöyle verir: ellerindeki şey ancak zahmete katlanılarak alınabilen efendiler. Cümle sayfanın tamamını açıklar. Tırmanılan ağaç, veren kişi değildir; uzatmayan kişidir. Kendi eliyle veren birine çıkmaya gerek kalmaz.

Tutunmanın ölçüsü de kaynağın kendi cümlesiyle verilir: bir yüksekliğe tutunan kişi bir adama dayanmıştır ve o adam onu, tutunabildiği kadar taşır. O kişiden alacağınız şey, aranızdaki gerçek bağ kadardır: yapılmış bir iş, tutulmuş bir söz, yazıya geçmiş bir şart.

Nasıl çıktığınız, kimin eliyle çıktığınızı söyler

Kaynaklar çıkışın biçimini okumanın içine katar. Övülen çıkış dolanarak, kademe kademe yükselen çıkıştır; dosdoğru yukarı gidilen çıkış meşakkat tarafında kaydedilir. Sırasıyla alınan bir yer ile bir gecede konulan bir yer, aynı yükseklik olsa bile aynı şey değildir.

İkinci soru daha işlevseldir: neyle çıktınız. Bir yükseğe çıkarken kullanılan vasıtaya bakılması açık bir kaidedir. Kaynağın kendi tuttuğu bir vakada tâbirci bununla da yetinmez, çıkılan basamakların sayısını sorar ve o sayıyı doğrudan işin bedeline çevirir. Aynı ölçünün başka bir sembolde nasıl işlediği rüyada merdiven görmek sayfasındadır.

Ağaçta hazır bir vasıta yoktur; basamak diye ne varsa siz seçersiniz. Bahsin en öğretici vakası da bu yüzden bir tırmanma vakasıdır. Bir adam tâbirciye şunu anlatır: bir ağaca meyvesinden yemek için gelmiş, eli yetişmemiş; yerde atılmış bir kadın bileziği bulup ayağının altına koymuş ve meyveden yemiştir. Cevap iki parçalıdır. Önce teşhis: “Kadri yüce birinden bir ihtiyaç istiyorsun ve görülmemesinden korkuyorsun.” Adam doğrular. Sonra hüküm: istemekte ısrar et, görülür; ve bir kadın ile bir hizmet edenin eliyle olur. Öyle de olmuştur.

Kaide buradan çıkar: neye basarak uzandıysanız, iş o eliyle görülür. Kapıyı açan çoğu zaman kapının sahibi değildir; araya giren bir tanıdık, işi bilen bir sekreter, aynı yoldan geçmiş bir akrabadır.

Çıkamamak ve yarıda kalmak

Çıkamamak, sahnenin eksik hâli değil kendi başına bir kayıttır.

Kolay bir yoldan tepeye varmak kaynaklarda rahatlık tarafındadır. Tepeye hiç varamamak ya da güçlükle çıkmak ise başka bir yere yazılır: korku uzar, istenen şey zorlaşır, murat hasıl olmaz. Ölçü emek değil, çıkışın kendisinin kolay olup olmadığıdır.

Erken dönemde kaydedilmiş bir rüya sahneyi tek cümlede toparlar. Bir zâhid, Mescid-i Harâm’da büyük ve uzun bir ağaç görür; tanıdığı bir zat ağacın üstündedir. Uğraşır, çıkamaz. Yukarıdan gelen cevap şudur: “Buna ancak paçasını sıvayan güç yetirir.” Engel ağacın yüksekliği değil, hazırlıksız gelinmiş olmasıdır.

Bir de tam ortada kalmak var: ne yukarı çıkabilmek ne aşağı inebilmek. Bırakılınca emek gider, sürdürülünce ilerlemez. Kaynaklar bu sahneyi çok daha ağır bir yerde de kullanır; o okuma bu sitede verilmez.

Bir çıkış yolu da kayıtlıdır. Büyük yüksekliğe gücü yetmeyip yanı başındaki alçak bir yükseltiye çıkan ve aradığını orada bulan kişi için okuma nettir: iş görülür, ama ulaşması kolay, muamelesi zor olmayan biri eliyle. Büyük kapı kapalıysa işi çoğu zaman küçük kapı görür.

İnmek, çıkışın aynasıdır

Gelenek burada ikiye ayrılır; ayrımı gizlemek yerine göstermek doğrudur.

İbn Sîrîn’e nispet edilen bir nakil, herkesin beklediğinin tam tersini söyler: çıkışı gördüysen o gamdır, inişi gördüysen o güzeldir. Buna karşılık başka bir kayıt, yüksek bir yerden inmeyi hüzün ve tasa tarafında okur. İki cümle yan yana konunca çelişir.

Çözen kaide de yazılıdır: her çıkış bir yükselme, her iniş bir alçalmadır; fakat çıkış sıkıntı gösteriyorsa iniş ferahlıktır, çıkış bir görev gösteriyorsa iniş o görevden alınmadır. Önce çıkışın neyi yüklediği bulunur, iniş onu geri verir.

Ceviz maddesindeki iniş bu yüzden ayrıca kıymetlidir, çünkü kopma demez. İnen kişi için verilen karşılık şudur: o adamla arasındaki iş tamamlanmaz. Bağ patlamaz, kavga çıkmaz, kimse sırtını dönmez; iş sadece bitmez. Takip edilmeyi bırakan dosya, kullanılmayan bir tavsiye, artık çalınmayan bir kapı.

Ama iniş bir yenilgi de değildir. Bir vasıta bulup onunla kendi bildiği yere inen kişi için okuma kurtuluştur: içinde bulunduğu aldanıştan ve korkudan selâmete çıkmıştır. Bir kişiden umudu kesmek çoğu zaman kaybetmek değil kendi zeminine dönmektir: taşıyamayacağı bir kefaletten çekilmek, karşılığı gelmeyen bir bekleyişi bitirmek.

Ne demek değil: Bu sayfa bir ömre, bir hastalığa ya da kimsenin başına geleceklere dair bilgi vermez. Klasik metinlerde tırmanma ve düşme sahnelerinin ecel bahsine bağlandığı yerler vardır; buraya alınmamıştır. Buradaki okumalar klasik tabir literatüründen derlenmiştir; dinî bir hüküm, fetva ya da tıbbi tavsiye değildir. Diyanet İşleri Başkanlığı yayınlarında da rüyaların delil sayılmadığı belirtilir.

Hangi ağaca tırmandınız

Ağacın cinsi bu sahnede de okumayı çevirir, ama en dikkat çekici kayıt bir istisnadır.

Aynı sözlük bir ağaç türünü cömert, hasepli, faziletli bir adam diye tarif eder; sonra o ağaca çıkan kişi için gam ve şiddet yazar. Ağacın kendisi hayır tarafında, ona tırmanmak sıkıntı tarafındadır. Tutarsızlık değil, sayfanın ispatıdır: hüküm ağaca değil fiile veriliyor. İyi bir insana tutunmak da yorucudur; kapısı herkese açık olanın kapısında sıra uzundur.

Ters yönde kısa bir kayıt daha var: bir şeyden sakınırken ağaca çıkan, sakındığından kurtulur. Yükseklik burada mevki değil mesafedir. Devamı rüyada meyve görmek ve rüyada hurma görmek sayfalarındadır.

Psikolojik açıdan

Psikolojik okumada tırmanma rüyaları belli bir dönemde sıklaşır: bir sonucun kendi elinizde değil başka birinin elinde olduğu dönemde. Onay bekleyen bir dosya, cevabı gecikmiş bir başvuru, sözünü tutmasını beklediğiniz biri.

Anlatanın hatırladığı ayrıntı da bunu ele verir. Ağacın türü çoğu zaman hatırlanmaz; hatırlanan şey ellerin tutup tutmadığı ve ayağın kaydığı andır.

İki okumanın buluştuğu yer de burasıdır. Klasik kaynak tırmanmayı bir kişiye tutunmak sayar, psikolojik okuma bir bağımlılık ölçüsü olarak görür; ikisi de aynı soruyu sorar: tutunduğunuz şey sizi taşıyor mu, yoksa siz mi onu taşıyorsunuz.