Rüyada Hurma Görmek

Genel anlamı

Hurma rüyaları anlatılırken meyvenin kendisi çoğu zaman tarif edilmez. Anlatan kişi hurmanın rengini ya da iriliğini değil, onu kimin uzattığını, kaç tane olduğunu, ağzında kalan çekirdeği hatırlar. Tabirde işe yarayan ayrıntılar da bunlardır.

Bunun sebebi hurmanın sofradaki hâlidir. Bal kaşıkla alınır, ekmek bölünür, üzüm salkımıyla gelir. Hurma tane tane verilir: veren parmaklarının arasında uzatır, alan elini açar. Bir hurmanın hikâyesi bu yüzden neredeyse her zaman iki kişiliktir.

İkinci özellik dayanıklılıktır. Hurma az suyla, başka meyveler için fazla kurak sayılan bir toprakta boy verir; toplandıktan sonra aylarca bozulmadan durur ve çarşıya çoğunlukla kurusu çıkar. Kuru hurma bu yüzden hurmanın eksilmiş hâli değil, alışılmış hâlidir.

Üçüncüsü ağaçtan gelir. Hurma ağacının dalı yoktur; tek bir gövde yükselir, yapraklar en tepede toplanır, gölge de mahsul de aynı noktadan çıkar. Ağaç göründüğünde okuma meyveden ayrılıp kaynağa geçer.

Bu üç özellik, geleneğin hurmaya verdiği üç karşılığın da zeminidir: helal rızık, tatlı söz ve bereket. Sayfanın gerisi bu üç eksene göre kuruldu; rüyanızda hangisi öne çıkıyorsa doğrudan o başlığa geçebilirsiniz.

Aradığınız şey mahsulün olgun mu ham mı, vaktinde mi olduğuysa bu hurmanın değil meyvenin sorusudur; rüyada meyve görmek bahsi oraya bakar. Bir payın birkaç kişi arasında nasıl bölündüğünü hatırlıyorsanız rüyada üzüm görmek bahsi işinizi görür. Hurma tanesi bölünmez; bölünmediği için de elden ele geçer.

İslami rüya tabiri

Gelenek hurmayı hayır tarafında kaydeder ve anlamı yukarıdaki üç eksende toplar. Bu üçü aynı şeyin farklı adları değildir; hangisinin öne çıkacağını rüyadaki sahne belirler.

Aşağıdaki karşılıklar tek bir esere ya da tek bir cümleye bağlanmıyor; tabirnâme literatürünün hurma için tekrar eden okumalarından derlendi. Künyedeki klasik eserler bu literatürün taşıyıcı metinleridir ve tek tek satırların künyesi olarak değil, okumaların içinden çıktığı gelenek olarak gösteriliyor.

Usûlün iki maddesi bu bahiste doğrudan işler. Birincisi, rüyanın mevsime, mekâna, şahıslara, görene ve görülene göre farklı yorumlanmasıdır: hurma Türkiye’de çoğu evde yıl boyu değil belirli vakitlerde sofraya geldiği için rüyanın hangi sofrada ve kimin yanında görüldüğü yorumun dışında kalmaz. İkincisi dille ilgilidir. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin “Rüya” maddesi, muabbirde aranan şartları sayarken dilin iştikakını, atasözlerini ve deyimlerini bilmeyi de sayar. Hurmanın söz tarafında okunmasının usûlî dayanağı budur; aşağıda ikinci eksende ele alınıyor.

Rüyanızı bulun

Rüyanızda ne oldu?	Kısaca nasıl okunur
Hurma yediniz, tadı hoştu	Gönül rahatlığıyla gelen helal rızık
Yaş, taze hurma yediniz	Vaktinde gelen ve hemen kullanılan hayır
Kuru hurma yediniz	Bekletilmekle bozulmayan, taşınabilen imkân
Cebinizde ya da torbada hurma taşıdınız	Yanınızda götürdüğünüz azık
Bir avuç ya da dolu bir tabak hurma gördünüz	Az yer kaplayıp çok yeten bir pay
Hurma satın aldınız	Bedeli ödenerek elde edilen pay
Hurma olmamıştı, tadı tutmamıştı	Erken davranılmış bir iş
Hurma kurtlanmış ya da küflenmişti	Bir kenara konup unutulan imkân
Birine tane tane hurma uzattınız	Tatlı söz; gönül alan bir konuşma
Size hurma ikram edildi	Hakkınızda söylenen iyi söz; güzel haber
Uzatılan hurmayı almadınız, geri çevirdiniz	Karşılıksız bırakılan bir gönül alma
Verdiğiniz hurma geri alındı	Söylenip arkasında durulmayan söz
İftar sofrasında hurma gördünüz	Bir bekleyişin sonunda ilk tadılan şey
Hurma ağacı gördünüz	Faydası kesilmeyen, uzun ömürlü bir kaynak
Ağaçtan hurma topladınız	Emeğin karşılığını aracısız almak
Hurma ağacı kesildi ya da devrildi	Dayanılan kaynağın ortadan kalkması
Çekirdeği ayırıp bir kenara koydunuz	Geriye kalanın da bir işe yaraması

Birinci eksen: rızık ve hurmanın hâli

Rızık ekseninde belirleyici olan miktar değil, hurmanın hangi hâlde bulunduğudur.

Yaş hurma beklemez, tazeliğiyle yenir. Karşılığı vaktinde gelen ve hemen kullanılan bir hayırdır: elinize geçtiği gün işinizi gören bir ödeme, tam sıkıştığınız hafta çıkan bir imkân.

Kuru hurma bu eksende ayrı bir yerde durur, çünkü kuruluk burada bir bozulma değil bir hazırlıktır. Kuru üzüm kilere konur, kuru hurma cebe konur; biri saklanmak, öbürü taşınmak içindir. Gündelik karşılığı da böyledir: şehir değiştirirken yanınızda kalan meslek, işten ayrılırken elinizde kalan tecrübe, ev değiştirirken bozulmayan bir düzen. Birikimin kendisi değil, birikimin taşınabilir hâli.

Bu, hurmayı günlük geçim sembollerinden ayıran yerdir. Rüyada ekmek görmek bahsi bugünü karşılar ve akşama kalmaz; hurma yarına da kalır, yola da çıkar. Biri sofranın, öbürü heybenin yiyeceğidir.

Ne demek değil: Kuru hurma darlık ya da yokluk alâmeti sayılmaz. Buradaki kuruluk bir eksilme değil, bir dayanma biçimidir.

Hurmanın bozulduğu sahneler de bu eksende okunur. Kurtlanmış ya da küflenmiş hurma, hurmanın en iyi yaptığı işin yapılamadığı yerdir: dayanması gereken şey dayanmamıştır. Karşılığı bir kenara konup unutulan bir imkân, sürdürülmediği için işlemez hâle gelen bir bağdır. Olmamış, tadı tutmamış hurma ise erken davranılmış bir işe yorulur; hazır olmadan pazara çıkmak, denenmemiş bir işi başkasına anlatmak.

İkinci eksen: tatlı söz ve hurmanın geçtiği el

Bu eksenin zemini hurmanın veriliş biçimidir. Hurma kepçeyle konmaz, dilimlenmez, tabakta ortaya bırakılmaz; elden ele geçer. Veren uzatır, alan alır ve arada bir söz geçer. Rüyada hatırlanan şey çoğu zaman hurmanın tadı değil bu geçiştir.

Türkçe de aynı yerden bakar: tatlılık ile söz arasındaki bağ “tatlı dil” tabirinde yerleşiktir. Yukarıda anılan usûl maddesi, muabbirin deyimleri bilmesini şart koştuğu için bu bağ yorumun dışında bırakılmaz.

Tatlılığın nereye açıldığı sembolden sembole değişir ve hurmayı rüyada bal görmek bahsinden ayıran nokta tam burasıdır. Balda tatlılık ilim ve şifa tarafına açılır, çünkü bal bir bilgi gibi biriktirilmiş ve hazır bulunmuştur. Hurmada tatlılık ağızdan çıkan söze bakar, çünkü hurma bulunmaz, uzatılır.

Hayattaki karşılığı somuttur: uzun süredir konuşulmayan biriyle kurulan ilk cümle, kötü bir haberin incitmeden söylenmesi, bir tartışmanın ardından söylenen gönül alıcı söz.

Sahnenin yönü yorumu da çevirir. Size ikram edilmesi beklenmedik bir yerden gelen güzel bir haber ya da arkanızdan söylenen iyi bir söz tarafındadır. Verilip sonra geri alınan hurma söylenip arkasında durulmayan söz olarak ayrıca kaydedilir. Uzatıldığı hâlde alınmayan hurma ise karşılıksız bırakılmış bir gönül almadır; sözü söyleyen değil, sözün karşılığı eksiktir.

Ne demek değil: Tatlı söz, doğruyu söylememek demek değildir. Buradaki tatlılık sözün söyleniş biçimindedir, içeriğinin eğilip bükülmesinde değil.

Üçüncü eksen: bereket, ağaç ve çekirdek

Bereket ekseninde bakılan şey tek bir hurma değil, hurmanın geldiği yerdir.

Ağaç bahsinin genel ölçüleri rüyada ağaç görmek sayfasında toplanmıştır. Hurma ağacı bu çerçeve içinde kendine has bir yerde durur: dalsız ve tek gövdelidir, gölgesiyle mahsulünü aynı noktadan verir, uzun yıllar sürer. Bu sebeple hurma ağacı sahnesi faydası kesilmeyen bir kimse ya da kaynak tarafında okunur; yıllardır aynı yerde duran bir usta, bir ailenin tamamının dayandığı kişi, kapanmayan bir işyeri.

Ağaçtan hurma toplamak emeğin karşılığını aracısız almaktır. Ağacın kesilmesi ya da devrilmesi ise dayanılan kaynağın ortadan kalkması tarafında ele alınır: emekli olan usta, kapanan atölye, dağılan bir düzen.

Ne demek değil: Devrilen ağaç, belirli bir kişinin ömrü hakkında bir haber olarak okunmaz. Ehl-i Sünnet âlimlerinin ortak kabulüne göre rüya zannî bilgi verir; kat’î bir delil sayılmaz ve rüya ile hüküm alınmaz.

Çekirdek bu eksenin en kolay atlanan ayrıntısıdır. Hurmada yenen kısımla bırakılan kısım aynı sahnededir: eti alınır, çekirdek elde kalır. Bırakılan o çekirdek aynı zamanda ağacın kendisinden çıktığı şeydir. Rüyada çekirdeğin ayrılıp bir kenara konduğu hatırlanıyorsa okuma kaybedilen bir parça tarafında değil, geriye kalanın da bir işe yaraması tarafındadır.

Tabir âdâbında esas olan rüyayı hayra yormaktır; Diyanet İşleri Başkanlığı yayını Hadislerle İslâm, Hz. Peygamber’in rüyaların daima hayra yorulmasını istediğini kaydeder. Buradaki yorumlar klasik tabir literatüründen derlenmiştir; dinî bir hüküm veya fetva niteliği taşımaz.

Psikolojik açıdan

Psikolojik okumada hurma sahneleri iki ayrı dönemde yoğunlaşır.

Birincisi yer değiştirme dönemleridir: taşınma, iş değişikliği, uzun bir yolculuk, bir yakından ayrılma. Hurma yanında götürülen, bozulmayan, az yer kaplayan bir şeydir ve bu dönemlerde sorulan soru bellidir; geriye elde ne kalacak. Cepteki hurma, torbadaki hurma, azık diye ayrılan hurma bu sorunun görüntüsüdür.

İkincisi bekleyişin bittiği andır. Hurma uzun bir aç kalmanın ardından ilk tadılan şey olarak bilinir ve bu çağrışım rüyaya da geçer. Sahne çoğunlukla bir sınavın, bir tedavinin ya da uzun bir işin sonuna yaklaşan kişilerde çoğalır.

İkram sahnesi bunların dışında durur ve ölçüsü küçüktür. Uzatılan tek bir hurma büyük bir jest değildir; tam bu yüzden onarılmak istenen ilişkilerde görünür. Kişi karşı tarafın reddetmesi güç olacak kadar küçük bir hamle arar.

Ağacın devrildiği sahneler ise dayanılan kişinin ya da düzenin sürmeyeceği kaygısıyla birlikte anlatılır. Bunların hiçbiri rüyanın hükmü değildir; kişinin o dönemde neyle meşgul olduğunu gösterir.