Rüyada Toprak Görmek

Genel anlamı

Toprağın tabirdeki tuhaf yanı şudur: bu maddenin kendine ait bir biçimi yoktur.

Ağacın gövdesi, bahçenin duvarı, mezarın çukuru vardır; hepsi rüyada belli bir şekille görünür. Toprak öyle değildir. Avuçta bir şeydir, ayak altında başka, üstünüze atıldığında bambaşka. Bu yüzden tabir metinleri toprağı neye benzediğine göre değil, eller onunla ne yaptığına göre kaydeder.

Kaynaklarda üç eksen görünür: insanın aslı, elde tutulan mal ve sonunda dönülecek yer. Üçü birbiriyle yarışmaz; hangisinin işlediğini rüyadaki fiil söyler.

Türkçe de aynı ayrımı iki ayrı kelime ailesiyle yapıyor. Bir yanda toprağını ekmek, toprak sahibi olmak, toprağa emek vermek var; öbür yanda toprağa düşmek, kara toprak, toprağı bol olsun. Aynı madde, iki ayrı hayat sahnesi.

Mezar maddesinden ayrılması burada başlar. Rüyada mezar görmek sayfasında toprak bir kez atılır ve orada kalır; iş biter. Bu sayfada toprak sürekli hareket hâlindedir: kazılır, çevrilir, taşınır, karıştırılır. Biri durmuş toprağın, öteki duramayan toprağın maddesidir.

İslami rüya tabiri

Dildeki bu ikiliğin usûlde bir karşılığı var. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin “Rüya” maddesinde muabbirin bilmesi gerekenler sayılırken dilin iştikakı, atasözleri ve deyimler açıkça şart koşulur. Toprak maddesinde bu şart bir teferruat değildir: Türkçenin iki ayrı kelime ailesi, yorumu ikiye bölen ilk karînedir.

Aşağıdaki karşılıklar İbn Sîrîn’e nispet edilen külliyat, Abdülganî en-Nablusî’nin Ta’tîru’l-enâm fî ta’bîri’l-menâm’ı ve Halîl b. Şâhîn ez-Zâhirî’nin el-İşârât fî ilmi’l-ibârât’ı gibi tabirnâmelerden derlenmiştir. Tasavvuf geleneğinden derlenmiş tabir usûlünün yerleşik bir kaidesi de burada doğrudan işler: rüya; mevsime, mekâna, şahıslara, görene ve görülene göre farklı yorumlanır. Geçimini topraktan çıkaran biriyle toprağa yalnızca saksıda dokunan biri aynı sahneyi anlattığında yorum aynı yere düşmez.

Rüyanızı bulun

Rüyanızda ne oldu?	Kısaca nasıl okunur
Toprağa bastınız, üstünde yürüdünüz	Zeminin tutması; ayağın sağlam basması
Toprak nemli, koyu ve yumuşaktı	Emeğe elverişli zemin
Toprak çorak, taşlı ve kuruydu	Karşılık bulmayan emek
Elinize aldınız, ovaladınız, kokladınız	Aslın hatırlanması; sahiplenme
Toprağı kazdınız	Altındakinin istenmesi; talep ve arayış
Kazdığınız yerden su çıktı	Aranan şeyin bulunması
Kazdınız, altından bir şey çıkmadı	Görünür karşılığı olmayan emek
Kazdığınız çukuru kapatmadınız	Yarım bırakılmış bir iş
Toprağı sürdünüz ya da bellediniz	Zeminin işe hazırlanması
Tohum ektiniz	Karşılığı sonraya kalan emek
Toprak edindiniz, tapusunu gördünüz	Mülk ve yerleşme tarafında
Küfe küfe toprak taşıdınız	Yüklenilen emek; kimin için taşındığı sorulur
Toprak yediniz	Metinlerin mal bahsine yazdığı ayrı satır
Üstünüz başınız toz toprak oldu	Uğraşın izi; horlanma alâmeti değil
Çamura saplandınız	İşin bitmesi değil, ağırlaşması
Bastığınız yer kaydı, çöktü	Dayanağın gevşemesi
Üstünüze toprak atıldı	Yorum mezar bahsine geçer

Yön: el mi iniyor, toprak mı geliyor

Kaynakların ayrı ayrı kaydettiği hâller yan yana konduğunda tek bir soru çıkıyor: rüyada hareket eden hangisiydi?

El toprağa gidiyorsa yorum emek ve talep tarafındadır. Basmak, avuçlamak, kazmak, sürmek, ekmek; hepsinde eylemi başlatan kişidir ve toprak edilgen kalır. Bu sıradaki sahneler asıl ve mal eksenlerinde okunur.

Toprak kişiye geliyorsa eksen döner. Üstüne toprak atılması, ayak altındaki zeminin çökmesi, çamurun bacağı tutması: burada eylemi başlatan topraktır, edilgen olan kişidir. Metinler bu tarafı darlık ve dönüş bahsinde ele alır.

Zeminin hâli birinci tarafın ölçüsüdür. Nemli, koyu ve yumuşak toprak emeğe elverişli sayılır; çorak, taşlı ve kuru toprak emeğin karşılık bulmadığı yer olarak kaydedilir. Çamur ikisinin arasında durur: yürümeyi engellemez ama ağırlaştırır, bu yüzden işin bitmesi değil temposunun bozulması tarafında okunur.

Toprak kazmak

Bu maddenin en çok sorulan sahnesi budur; mezar rüyasıyla karışması da burada olur.

Klasik okumanın anahtarı basit: çukur amaç değil, araçtır. Kazan kişi çukuru istemez, altındakini ister. Bu yüzden kaynaklar toprak kazmayı talep ve arayış tarafında kaydeder. Mezar kazmak ise başka bir eksende, yer edinme ve bina tarafında geçer; oradaki çukura bir şey konur, buradaki çukurdan bir şey çıkarılır. İki fiil aynı görünür, yönleri terstir.

Yorumu tamamlayan ayrıntı, kazılan yerden ne çıktığıdır. Su çıkması aranan şeyin bulunması olarak okunur; bu bahsin kendi ölçüleri rüyada su görmek sayfasındadır. Gizli kalmış bir imkânın açığa çıkması tarafında okunan sahneler rüyada altın bulmak maddesinde toplanmıştır. Topraktan gömülü bir küp, sandık ya da testi çıkmışsa yorum artık bu maddede kalmaz; oradaki ölçüler rüyada define bulmak sayfasındadır. Hiçbir şeyin çıkmaması ise emeğin görünür bir karşılık vermemesi tarafında kalır.

Hayattaki karşılığı çoğunlukla bir şeyin aslını arayan uğraşlardır: bir hakkın peşine düşmek, yıllar önceki bir evrakı bulmaya çalışmak, kapandı sanılan bir meseleyi yeniden açmak.

Ne demek değil: Toprak kazmak kaynaklarda bir kayıp ya da ecel alâmeti olarak geçmez. Bu maddede kazmak bitiren değil, başlatan fiildir.

Sürmek ve ekmek

Sürmek, bellemek, tohum atmak. Üçünün ortak yanı, hiçbirinin o gün elde bir şey bırakmamasıdır.

Bahçeyle arasındaki sınır tam olarak burada geçiyor. Rüyada bahçe görmek maddesinde ortada kurulmuş bir alan vardır ve soru onun sürdürülüp sürdürülmediğidir. Burada henüz kurulmuş bir şey yok; soru zeminin neye elverişli olduğudur. Rüyada ağaç görmek maddesi kökün sağlamlığını tartar, bu madde kökün gireceği yeri.

Toprak edinmek, tapu görmek ya da toprağın hediye edilmesi kaynaklarda mülk ve yerleşme tarafında kaydedilir. Ekilenin toplandığı sahneler ayrı bir bahistir: rüyada meyve görmek.

Ne demek değil: Tohum atmak bir kazanç sahnesi değildir. Bu sahnede görülen şey mahsul değil, mahsulden önceki bekleme süresidir.

Toprak yemek

Bu sahne tabirnâmelerde ayrı bir satırdır ve mal bahsine bağlanır. Bağın sebebi sembolün kendi mantığında: toprak, bir insanın avuç avuç tutabildiği ve miktarı ölçülebilen şeydir. Metinlerin bir kısmı yenen miktarı ele geçen mal olarak okur.

İkinci okuma aynı mantıktan, ters yönünden çıkar. Toprak yenecek bir şey değildir; yenmeyecek olanı yemek metinlerin bir kısmında şüpheli kazanç ve doymayan istek tarafında ele alınır.

Hangi okumanın işlediğini rüyanın kendisi söyler. İstekle ve tat alarak yenmişse yorum birinci tarafa, tiksinerek ya da mecburen yenmişse ikinciye yaklaşır. Bu sahne için dolaşan ve hangi metne dayandığı söylenmeyen kesin hükümlere itibar edilmez.

Ne demek değil: Burası bir sağlık değerlendirmesi yeri değildir; bu sayfa öyle bir değerlendirme yapmaz.

Kara toprak

Türkçede kara toprak tarlanın adı değildir, kabrin adıdır. Ağıtlarda, deyimlerde ve “toprağı bol olsun” duasında kelime bu anlamı taşır.

Rüya bu tarafa döndüğünde, yani üstünüze toprak atıldığında ya da toprağın altında kaldığınızda, konu artık işlenen zemin değildir. Yorum rüyada mezar görmek maddesinin ölçüleriyle kurulur; uğurlama sahnesi görülmüşse rüyada cenaze görmek sayfası ayrıca bakılacak yerdir.

Bu sahnenin bir ecel haberi sayılmadığı ayrıca kaydedilmeli. Tabir âdâbı korkutan yorumdan kaçınmayı öğütler; Diyanet İşleri Başkanlığı yayını Hadislerle İslâm, Hz. Peygamber’in rüyaların daima hayra yorulmasını istediğini kaydeder. Ürkütücü bir sahneyle uyanan kişiye usûlün gösterdiği iki şey de yorumdan öncedir: Allah’a sığınmak ve rüyayı önüne gelene anlatmamak.

Bu sayfadaki yorumlar klasik tabir literatüründen derlenmiş okumalardır; dinî bir hüküm ya da fetva değildir. Diyanet İşleri Başkanlığı yayınlarında rüyaların delil sayılmadığı ve onlarla amel edilmediği belirtilir.

Psikolojik açıdan

Psikolojik okumada toprağın ayırt edici yanı elle tutulur olmasıdır. Sembolleri kişinin iç dünyasındaki karşılıklarıyla ele alan yaklaşım (C. G. Jung, İnsan ve Sembolleri) zemin ve yer imgelerini, kişinin sorgulamadan üstünde durduğu kabullerle birlikte anar. Türkçedeki “ayakları yere basmak” da aynı yeri işaret ediyor.

Toprak rüyalarının iki tipik zemini var. Birincisi altındaki zeminin oynadığı dönemler: taşınma, iş değişikliği, uzayan bir belirsizlik. İkincisi işi tamamen soyut olan kişiler; ekranda başlayıp ekranda biten, elde bir karşılığı kalmayan bir emeğin ardından zihin çoğu kez toprak, hamur ya da tahta gibi elle çalışılan imgelere döner.

Kazma ve ekme sahneleri ise sonucu geciken işlerle birlikte anlatılır. Buradaki duygu kayıp değil, karşılığını henüz görememektir.