Rüyada Merdiven Görmek

Genel anlamı

Merdiven rüyaları bütün olarak hatırlanmaz. Uyandıktan sonra akılda kalan şey merdivenin kendisi değil, üzerindeki bir noktadır: üçüncü basamak, yarısı, sahanlık, son iki basamak.

Merdivenin tabirdeki karşılığını veren şey, ölçüsünü üzerinde taşımasıdır. Kaç basamak alındığı da kaç basamak kaldığı da sayılabilir. Bu, rüya sembollerinde az bulunan bir özelliktir; çoğu sembolde cevap ya olur ya olmaz, merdivende ise her zaman bir “ne kadarı” vardır.

İkinci özellik yöndür ve yönü merdiven değil siz verirsiniz. Aynı basamaklar hem yukarı hem aşağı gider, yapı bunlardan birini tercih etmez. Çıkmak ile inmek bu yüzden iki ayrı rüyadır ve her birinin kendi olumlu ve olumsuz yüzü vardır.

Üçüncüsü, merdiven aynı anda hem yürünen yol hem basılan zemindir. Bozulduğunda önünüzü kesmez, altınızı boşaltır. Kırık basamak “geçilemeyen” değil, “basınca tutmayan” şeydir.

Yakın sembollerle arasındaki fark da buradan çıkar:

Sembol	Sahnenin sorusu	Yorumu belirleyen
Kapı	Girmenize izin var mı	Açıldı mı, kim açtı
Köprü	Aradaki mesafeyi nasıl aştınız	Karşıya vardınız mı
Merdiven	Kaçıncı basamaktasınız	Yön, alınan basamak ve basamakların hâli

Kapıda ve köprüde cevap ikilidir: açıldı ya da açılmadı, geçildi ya da geçilmedi. Merdivende cevap bir sayıdır. Bu yüzden merdiven rüyalarının sorusu “oldu mu” değil, “ne kadarı oldu” sorusudur.

İslami rüya tabiri

Tabirnâme geleneğinde merdiven derece ve mertebe ile birlikte kaydedilir: kişinin bir sıradaki yerinin değişmesi, yükselmesi ya da alçalması.

Bu okumanın Türkçedeki karşılığı mecaz düzeyinde bile değildir. “Basamak”, “kademe” ve “derece” kelimeleri hem merdivenin parçasını hem kişinin bir sıradaki yerini doğrudan anlatır; aralarında benzetme kurmaya gerek kalmaz, kelime zaten ortaktır. “Bir üst kademe” ya da “kariyer basamakları” denirken yeni bir imge icat edilmiş olmaz, merdivenin kendi kelimesi kullanılır. Muabbirin dilin iştikakını, deyimlerini ve atasözlerini bilmesi klasik tabir usûlünde ehliyet şartları arasında sayılır; merdiven bu şartın kendiliğinden işlediği maddelerden biridir.

Merdivenin verdiği yükseklik toplu hâlde değil basamak basamak verilir. Yorum da bu yüzden varılan noktadan çok alınan mesafeye bakar: kaç basamak çıkıldı, çıkış tamamlandı mı, tutunacak bir yer var mıydı. Gündelik karşılıkları bellidir: staj ile başlayan bir iş, sınıf sınıf ilerleyen bir öğrenim, taksit taksit kapanan bir borç, yıllara yayılan bir tamirat.

Merdivenin cinsi ayrıca sorulur, çünkü merdiven yalnızca yol değil dayanaktır. Binaya ait taş basamaklarla duvara dayanmış tahta bir merdiven aynı şeyi anlatmaz: birinde çıkış yapının kendisine aittir ve siz indikten sonra da orada durur, diğerinde çıkış size ödünç verilmiş geçici bir imkândır.

Aynı merdivenin herkeste aynı okunmaması usûlün gereğidir. Muabbirin ehliyet şartları arasında rüyanın nerede, nasıl, ne zaman ve kim tarafından görüldüğünün tespit edilmesi de sayılır. İşine yeni başlamış biriyle yıllardır aynı yerde duran birinin gördüğü merdiven, aynı basamaklardan ibaret olsa bile aynı rüya değildir.

Rüyanızı bulun

Rüyanızda ne oldu?	Kısaca nasıl okunur
Merdiveni sonuna kadar çıktınız	Sıra sıra yürüyen bir işin sonuna gelinmesi
Çıkarken yoruldunuz ama devam ettiniz	İlerleme sürüyor; bedeli de yorumun içinde
Merdiven bitmedi, çıktıkça uzadı	Kalan mesafenin hiç kapanmaması
Basamakları atlayarak çıktınız	Sıranın gözetilmemesi; altı boş kalan bir kademe
Son basamakta durdunuz, çıkmadınız	Sıranın son adımının atılmaması
Merdivenden aşağı indiniz	Yapının ikinci yönü; kendiliğinden olumsuz değil
İnerken aradığınızı buldunuz	Geri dönmenin işe yaraması
Evin merdiveninden bodruma indiniz	Uzun süredir bakılmayan bir konuya inmek
Basamaklar kırık, eksik ya da çürüktü	Sıradaki bir aşamanın sağlam kurulmamış olması
Kırık basamağı onardınız	Yarım bırakılan yere dönüp orayı sağlamlaştırmak
Merdiven sallanıyordu, altı kayıyordu	Yaslanılan şeyin kendisinin oynak olması
Basamakları saydınız	Süreyi ölçme ihtiyacı; sayı takvim değildir
Korkuluğa tutunarak çıktınız	İlerlerken tutunacak bir yerin bulunması
Tutunacak hiçbir yer yoktu	Yalnız yürütülen bir süreç
Merdivenden düştünüz	Alınan basamakların aynı yoldan geri verilmesi
Arkanızdan gelene yol açtınız	Başkasının kademesini kolaylaştırmak
Yukarıdan biri sizi çekti	Başkası vasıtasıyla alınan kademe
Sahanlıkta durup soluklandınız	Sıra kesilmedi, ara verildi
Döner merdivende aynı yere çıktınız	Basamak alındı, kat değişmedi
Merdiven karanlığa iniyordu	Ucu görünmeyen bir iniş; hüküm verilmez
Çıkılacak merdiven yoktu, duvar düzdü	Sıraya girilecek bir yapının bulunmaması

Merdiven çıkmak

Çıkış sahnesinde yorumu taşıyan ayrıntı varılan yükseklik değildir. Merdiven yüksekliği toptan vermez, basamak vererek verir; ölçü de alınan basamaktır.

Çıkışın tamamlanması, sırayla yürüyen bir işin sonuna gelinmesi tarafında okunur: bitirilen bir öğrenim, uzun süredir beklenen bir görev değişikliği, sırası gelip nihayet alınan bir hak. Merdivenin ortasında uyanmak ise eksik bir rüya değildir; sıranın hâlâ sürdüğünü gösteren bir bilgidir.

Aynı basamak sayısı iki ayrı biçimde alınabilir. Duraklamadan çıkmakla her basamakta soluklanarak çıkmak aynı ilerlemedir ama aynı yorgunluk değildir; okuma sonucun yanına bedelini de yazar.

Basamakları atlayarak çıkmak ayrı bir hâldir. Merdiven sırasıyla işleyen bir yapıdır; atlanan basamak, gözetilmemiş bir aşamayı gösterir. Karşılığı gündelik hayatta tanıdıktır: öğrenilmeden geçilen bir konu, hazırlanmadan girilen bir sınav, temeli kurulmadan büyütülen bir iş. Bu, çıkışı geçersiz kılmaz; altının boş kaldığını söyler. Rüyada okul görmek bahsindeki sınıf ve sınav ölçüsü bu sahneye yakın durur.

Merdivenden inmek

İniş, merdiven rüyalarının en çok yanlış okunan tarafıdır.

Ne demek değil: Merdivenden inmek, hayatın gerileyeceğine dair bir bilgi taşımaz. Klasik tabir usûlü rüyayı zannî bilgi sayar, kat’î delil saymaz. Üstelik iniş merdivenin bozulmuş hâli değil, ikinci yönüdür: yukarısı olan her merdivenin aşağısı da vardır ve yapı ikisine birden yapılmıştır.

İnişte sorulan şey aşağıda ne olduğudur. Bir şeyi almak, birini karşılamak ya da aşağıda bekleyen bir işi görmek için inmek dönüş tarafında ele alınır ve olumsuz kaydedilmez: bırakılan bir işe geri dönmek, unutulmuş bir sorumluluğu hatırlamak, alt kattaki büyüğün yanına inmek gibi. Yorumu ağırlaştıran hâl, inişin kişinin elinde olmamasıdır; ayak tutmuyorsa sahne artık iniş değil düşmedir.

Evin içinde aşağı inmek kendi ayrıntısını taşır. Rüyada ev görmek bahsinde bodrum, uzun süredir bakılmayan konularla birlikte ele alınır; merdivenden bodruma inmek de bu eksende okunur.

Basamaklar: kırık basamak, sayı ve sahanlık

Merdiven rüyasının ayrıntısı çoğunlukla basamaklarda durur, çünkü asıl temas orada olur.

Kırık, eksik ya da çürük basamak, sıradaki bir aşamanın sağlam kurulmadığını gösterir. Merdiven bozulunca yolu kapatmaz, ağırlığı taşımaz; karşılığı da bu yüzden engel değil, tutmayan bir yerdir: ödenmemiş bir taksit, tamamlanmamış bir belge, atlanmış bir işlemin süreç ilerledikçe kendini hatırlatması. Basamağın onarılması ise geriye dönüp yarım bırakılan yeri sağlamlaştırmak tarafında okunur.

Basamak saymak sık anlatılan bir sahnedir ve çoğunlukla sürecin ne kadar süreceğini ölçme ihtiyacıyla birlikte gelir.

Ne demek değil: Sayılan basamak bir takvim değildir. Yedi basamağı yedi aya, üç basamağı üç yıla çevirmek bu sitenin yaptığı bir okuma değildir; rüya zannî bilgi verir, kat’î delil değildir ve tarih vermek zannın kaldıramayacağı bir iddiadır. Sayının yorumdaki yeri süreye değil, sürecin kişiye uzun mu kısa mı geldiğine bakar.

Sahanlık, yani iki kol arasındaki düzlük, merdivenin kendi içine koyduğu duraktır. Orada durmak sırayı kesmez, ara verir; soluklanmak yolun bittiği anlamına gelmez.

Merdivenden düşmek

Düşme sahnesi merdivenin ölçüsünü tersine çalıştırır: basamak basamak alınan yükseklik, aynı basamaklar üzerinden geri verilir.

Merdivenden düşmek bu yüzden düşmenin ölçülebilen hâlidir. Rüyada düşmek bahsinde boşluğa düşmenin bir ölçüsü yoktur; merdivende vardır. Sorulan şey kaybın büyüklüğü değil, kaçıncı basamaktan kaçıncısına inildiğidir: bir basamak geri gitmekle en alta kadar inmek aynı sahne sayılmaz.

Karşılıkları tanıdıktır: yıllarca kurulan bir işin tek bir kararla sarsılması, birikimi eriten beklenmedik bir masraf, bitmek üzereyken başa dönen bir dosya. Düşerken korkuluğa ya da bir basamağa tutunmak sahneyi değiştirir; merdiven, düşerken bile tutunacak yeri olan bir yapıdır ve rüyada tutunulan şey yorumun içine girer.

Kaynakların tek hükme bağlamadığı sahneler de vardır: merdivenin nereye çıktığının görünmediği, karanlığa indiği ya da hiç bitmediği rüyalar gibi. Diyanet İşleri Başkanlığı yayını Hadislerle İslâm, Hz. Peygamber’in rüyaların daima hayra yorulmasını istediğini kaydeder. Korkutan bir sahnede yapılacak ilk şey yorum aramak değil, Allah’a sığınmak ve rüyayı herkese anlatmamaktır.

Buradaki yorumlar klasik tabir literatüründen derlenmiştir; dinî bir hüküm veya fetva niteliği taşımaz.

Psikolojik açıdan

Psikolojik okumada merdiven, ilerlemenin bölünebilir olduğu hissiyle ilişkilendirilir: sonuç bir anda gelmez, tekrar eden adımlarla birikir. Merdiven rüyaları da çoğunlukla böyle bölünmüş süreçlerde anlatılır: sınav dönemleri, terfi beklentisi, uzun bir projenin ortası, tez, uzun vadeli borç.

Bitmeyen merdiven sahnesinde anlatılan hâl genellikle korkudan çok bıkkınlıktır; çaba sürer, mesafe kapanmaz. Döner merdivende dönüp aynı kata çıkmak da harcanan emeğin karşılığının görünmediği dönemlerle ilişkilendirilir.

İniş sahneleri geri çekilme ve ölçü alma ihtiyacıyla ele alınır; her geri adım kayıp olarak yaşanmaz. Basamağın kırık çıktığı rüyalarda anlatılan tedirginlik ise yüksekliğe değil, güvenilen bir yerin ayak altında tutmamasına bağlanır.

Aynı sahnenin kime göre okunacağı burada da belirleyicidir: işe yeni başlamış biriyle yıllardır aynı basamakta duran biri, aynı merdiveni aynı duyguyla anlatmaz.