Rüyada Dua Etmek

Genel anlamı

Dua, dinî semboller arasında bir noktada tek başına durur: ortada bakılacak bir suret yoktur.

Rüyada Kur’an görmek sahnesinde elde tutulan bir mushaf vardır. Rüyada namaz kılmak sahnesinde vakti, yönü ve bitişi belli bir fiil vardır. Duada ise yalnızca bir söz ve o sözü söyleyen bir hâl bulunur. Bu yüzden yorum görüntüden değil, üç sorunun cevabından çıkar: ne istediniz, hangi hâlle istediniz, kimin için istediniz.

Kelimenin kendisi de aynı yeri gösterir. Dua çağırmak, seslenmektir. Türkçenin bu bahiste kurduğu sözler de tek bir eksende toplanır: “el açmak” istemenin adıdır, “duasını almak” bir hakkın gözetilmesidir, “hayır dua” karşılıksız verilen destektir.

Namaz sahnesinde tamamlanan bir iş, Kur’an sahnesinde kula gelen bir söz okunur. Duada yön terstir: söz kuldan çıkar. Aşağıdaki bütün ayrımlar bu farktan doğar.

İslami rüya tabiri

Bu bahiste ilk cevaplanması gereken soru bellidir: rüyada edilen dua kabul olmuş sayılır mı?

Klasik kelâmın sınırı açıktır. Rüya zannî bilgi verir, kat’î delil sayılmaz. Rüyada duyulan bir söz ne emirdir ne fetvadır; rüyaya dayanarak şer’î bir hüküm çıkarılmaz. Diyanet İşleri Başkanlığı’nın yayınlarındaki ifade de aynı yöndedir: rüyalar delil değildir ve onlarla amel edilmez.

Ne demek değil: Rüyada duanızın kabul edildiğini görmek ya da bunu birinden duymak, elinize geçmiş bir kabul belgesi değildir. Klasik metinler böyle bir hüküm vermez. Bu, umut kırmak için değil, yanlış bir güvence üzerine karar kurulmasın diye söylenir.

Bunun ardından tabirnâme geleneğinin dua için kaydettiği ana eksen şudur: dua, darlıkta söylenen sözdür. Sıkıntı hâlinde el açmak kaynaklarda ferahlık ve ihtiyacın görülmesi tarafında kaydedilir. Buradaki asıl ayrıntı isteğin büyüklüğü değil, kişinin isteyecek hâle gelmiş olmasıdır.

Klasik usûl bu bahiste muabbire ayrıca şunu tespit ettirir: rüyanın nerede, nasıl, ne zaman ve kim tarafından görüldüğü. Dua sahnesinde bu maddelerin hepsi birden işler; nerede durduğunuz ve yanınızda kimin olduğu yorumu değiştirir.

Rüyanızı bulun

Rüyanızda ne oldu?	Kısaca nasıl okunur
Yalnız başınıza el açıp dua ettiniz	İhtiyacın kabul edilmesi; istemeye hazır olmak
Sıkıntı içinde, çaresiz hâlde dua ettiniz	Kaynakların ferahlık tarafında tuttuğu sahne
Ne isteyeceğinizi bilerek dua ettiniz	İhtiyacın adının konması; dağınıklığın toparlanması
Dua ettiniz ama ne istediğinizi bilmiyordunuz	Adı konmamış bir yük; henüz tarif edilmemiş bir sıkıntı
Dua ederken ağladınız	Kaynaklar sessiz gözyaşını olumlu tarafta tutar
Dua etmek isteyip kelime bulamadınız	Dile getirilemeyen bir ihtiyaç; kapanmış kapı değil
Duanızın kabul edildiğini gördünüz ya da duydunuz	Hâle dair bir işaret; belge olarak okunmaz
Bir topluluk hep birlikte dua ediyordu	Birlik; dağılmış bir çevrenin toparlanması
Duayı siz yaptınız, kalabalık âmin dedi	Sözün size düşmesi ve beraberindeki sorumluluk
Birine dua ettiniz	Faydanın sizden çıkması
Biri size dua etti	Dışarıdan gelen destek tarafında
Vefat etmiş biri için dua ettiniz	Tabir istenen bir sahne değil; karşılığı duanın kendisidir
Camide, Kâbe’de ya da kabir başında dua ettiniz	Mekân yorumu değiştirir; o sembolün bahsi de okunur
Öfkeyle beddua ettiniz	Kaynakların ayrı ve temkinli ele aldığı bahis
Dua sesi duydunuz, siz âmin dediniz	Size gelen bir çağrıya katılmak
Duayı yarıda bıraktınız ya da unuttunuz	Üstlenilmemiş, sahiplenilmemiş bir istek

Sıkıntı içinde dua ettiyseniz

Bu sahnenin gündelik karşılığı çoğu zaman gösterişsizdir. Uzun süredir konuşulmayan bir mesele vardır, tek başına taşınan bir borç ya da bir hastalık süreci vardır, kimseye söylenmemiştir.

Klasik okuma burada isteğin içeriğine değil, kişinin isteyebilir hâle gelmesine bakar. El açmak, ihtiyacın kişi tarafından kabul edilmesidir. Bir meselenin ilk defa adının konması, bir yakından yardım istenmesi, ertelenen bir görüşmenin nihayet yapılması bu sahnenin tanıdık karşılıklarıdır.

Ne istediğini bilerek dua etmek ile adı konmamış bir yakarış kaynaklarda aynı sayılmaz. Birincisinde talep bellidir ve yorum o talebin etrafında kurulur. İkincisi ise henüz tarif edilmemiş bir yük tarafında okunur; burada yapılacak ilk iş yorum aramak değil, sıkıntının adını koymaktır.

Dua ederken ağladıysanız

Bu ikisi rüyalarda sık sık birlikte gelir ve ayrı ayrı okunmaları gerekmez.

Klasik metinler ağlamanın şeklini ayırır: sessiz ve gösterişsiz gözyaşı çoğunlukla iyiye yorulur, sesli feryat ve dövünme ayrı ve temkinli ele alınır. Dua ile gelen gözyaşı ilk tarafta kaydedilir. Ayrıntılı ölçüler rüyada ağlamak sayfasında toplanmıştır.

Uyandığında yastığın ıslak olması yaygın bir durumdur. Klasik usûl yorumdan önce rüyanın kim tarafından, nerede ve ne zaman görüldüğünün tespit edilmesini ister; yakın zamanda bir kayıp yaşanmışsa ya da uzun süredir taşınan bir yorgunluk varsa yorum ancak bu tespitten sonra kurulur.

Duanızın kabul olduğunu gördüyseniz

Bu sahne birkaç biçimde anlatılır: gökten bir cevap gelmesi, birinin “duan kabul oldu” demesi, ellerin üzerine bir aydınlık düşmesi ya da içe düşen ani bir ferahlık.

Kaynaklar bu tabloyu hayra yorar; ancak yorduğu şey kişinin hâlidir, gelecekteki bir sonuç değil. Ümitsizliğin kırılması, bir bekleyişin artık taşınabilir olması, kişinin kendi meselesine dair yeniden ayağa kalkması bu tarafta okunur.

Sınır burada tekrar edilmelidir, çünkü bu rüyayı görenlerin bir kısmı ona dayanarak karar verir: rüya bir teminat değildir. Bir işten vazgeçmek, bir tedaviyi bırakmak, bir kişiye güvenmek gibi kararlar rüyaya dayandırılmaz. Klasik usûlün ölçüsü nettir ve bu ölçü tabircilerin kendi metinlerinde durur.

Klasik âdâbda bir ölçü daha vardır: rüya herkese anlatılmaz, anlatılmamış rüya açılmamış mektuba benzetilir. Rivayette de rüyanın anlatılmadığı müddetçe bir kuşun ayağında durduğu, anlatılınca düştüğü bildirilir (Tirmizî, Rü’yâ 6; Ebû Dâvûd, Edeb 96). Sevindiren bir dua rüyası ilk anda herkese anlatılmak istenir; gelenek burada acele etmemeyi öğütler.

Birine dua etmek, size dua edilmesi

Yön, bu sembolde en belirleyici ayrıntılardan biridir.

Başkası için dua ettiyseniz, kaynaklar bunu faydanın sizden çıkması tarafında okur. Gündelik karşılığı sade olabilir: birinin işini gözetirsiniz, arkasından iyi konuşursunuz, kimsenin üstlenmediği bir sorumluluğu alırsınız.

Biri size dua ettiyse, okuma tersine döner ve dışarıdan gelen bir destek tarafında kaydedilir. Duayı edenin tanıdık ya da yabancı olması ayrıca dikkate alınır; klasik âdâbın kaydı bu noktada açıktır: rüya mevsime, mekâna, şahıslara, görene ve görülene göre farklı yorumlanır.

Vefat etmiş biri için dua ettiyseniz bu sahne tabir istenen bir rüya bile sayılmaz. Klasik usûlün burada söylediği şey yorumdan önce gelir: karşılığı duanın ve sadakanın kendisidir. Bahsin genel ölçüleri rüyada ölmüş birini görmek sayfasındadır.

Dua edemediyseniz ya da beddua ettiyseniz

Ağız açılmaz, kelimeler karışır, ezberdeki söz hatırlanmaz. Bu sahne rahatsız edicidir ama kaynaklarda bir mahrumiyet hükmü olarak yazılmaz. Okuması dile getirilemeyen bir ihtiyaçtır: söylenmesi gereken söz vardır, muhatabı da bellidir, ama söylenememektedir.

Ne demek değil: Rüyada dua edememek, duanın reddedildiği ya da kişinin uzaklaştırıldığı anlamına gelmez. Klasik metinler bu sahnede hüküm değil işaret dili kullanır, üstelik korku veren yorumdan kaçınmak usûlün kendi maddesidir. Rüyanın devamında dua edebildiyseniz sahne zaten yön değiştirmiş sayılır.

Öfkeyle beddua etmek ise duadan ayrı bir bahistir ve temkinli ele alınır. Buradaki asıl kayıt rüyanın kendisinden çok uyandıktan sonra kalan histir; o his öfkeyse yorum o tarafa bakar.

Aynı rüyanın tekrar tekrar görülmesi klasik âdâbda ayrıca kaydedilen bir durumdur ve tekrarlanan rüya sahih sayılır. Yine aynı âdâbda seher vaktinde görülen rüyalar da sahih sayılır; buradaki ölçü rüyanın görüldüğü vakte bakar, rüyanın içindeki dua vaktine değil. İkisi karıştırılmamalıdır.

Kaynakların dua bahsinde tek bir hüküm vermediği yerler vardır. Osmanlı tabirnâme geleneğinin standart derlemelerinden Kenzü’l-Menâm yorumlarını beş isim üzerinden aktarır: Nablusî, İbn Sîrîn, Ca’fer es-Sâdık, Câbir el-Mağribî ve Kirmânî. Aynı maddede birden fazla okumanın yan yana durması bundandır; gelenek tek bir hüküm dayatmaz. Böyle bir durumda esas olan ölçü bellidir: rüyalar hayra yorulur. Diyanet İşleri Başkanlığı yayını Hadislerle İslâm, Hz. Peygamber’in rüyaların daima hayra yorulmasını istediğini kaydeder.

Buradaki yorumlar klasik tabir literatüründen derlenmiştir; dinî bir hüküm veya fetva niteliği taşımaz.

Psikolojik açıdan

Psikolojik okumada dua sahnesi, çoğunlukla kontrolün elde olmadığı dönemlerle ilişkilendirilir. Kişi elinden geleni yapmıştır ve sonucu bekleyen taraftadır: bir tahlil sonucu, bir başvuru cevabı, bir yakının iyileşmesi.

İkinci yaygın okuma seslenmedir. Dua bir muhatap arar; bu sahne çoğunlukla derdini anlatacak kimse bulunmayan dönemlerle birlikte anlatılır. Rüyada kelime bulunamaması da genellikle aynı eksende ele alınır ve bir yetersizlik değil, henüz tarif edilmemiş bir yük olarak okunur.

Sahnenin bıraktığı his kayda değerdir. Klasik usûl de tabirden önce rüyanın rahmânî mi şeytânî mi olduğunun tespit edilmesini ister; uyanınca kalan his, bu ayrımın kişide bıraktığı en somut izdir. Ferahlıkla uyanmak ile sıkıntıyla uyanmak aynı rüyayı iki ayrı yere götürür.