Rüyada Komşu Görmek

Genel anlamı

Komşuluğun tarifi karşıdaki kişide değil, iki hânenin paylaştığı kenardadır. Bir duvar, bir sahanlık, bir avlu ya da yalnızca iki kapı arasındaki birkaç adım; komşuluk o ortak çizginin adıdır. Karşı taraf değişebilir, çizgi değişmez: taşınan gider, yerine bir başkası oturur ve aynı hudut aynı yerde yeniden kurulur.

Rüyada görülen sahnenin gövdesi de bu yüzden karşıdaki yüz değil, iki tarafı hem ayıran hem birbirine değdiren o çizgidir. Komşu sahnesinde bilgi taşıyan ayrıntı neredeyse her defasında hududun başına gelen şeydir.

Türkçe bu ilişkiyi bir yakınlık diliyle değil bir hak diliyle kaydeder ve karşılığını hazır tutar: komşu hakkı. Sevgi, dostluk ya da ahbaplık değil, hak. “Ev alma, komşu al” satın alınan şeyin duvarıyla birlikte geldiğini söyler; “komşu komşunun külüne muhtaçtır” iki tarafı birbirinin en küçük ihtiyacına bağlar; “komşuda pişer, bize de düşer” ise hududun geçirgen olduğunu anlatır. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin “Rüya” maddesi, muabbirin dilin iştikakını, atasözlerini ve deyimleri bilmesini ehliyet şartları arasında sayar. Bu sembolde şartın karşılığı doğrudan işler, çünkü komşuluğun tarifi klasik bir tanımda değil bu sözlerin içinde durur.

Yakın sembollerden farkı. Ev bahsinde ölçülen şey yapının kendi hâlidir; komşu, o yapının bittiği çizgide başlar ve ancak orada görünür. Misafir eşikten içeri geçer, ağırlanır ve uğurlanınca sahne kapanır; komşu eşiğin öbür tarafında kalır ve kapanacak bir sahnesi yoktur. Arkadaş bahsinde yakınlığı temas kurar; komşulukta temas kesilse bile bitişiklik durduğu yerde durur. Kardeş bahsinin gövdesi bölüşmedir; komşulukta bölüşülecek bir pay yoktur, paylaşılan bir kenar vardır. Kalabalık adsızdır ve dağılır; komşunun kapısı, saati ve duvarı bellidir.

İslami rüya tabiri

Klasik derlemelerde komşu sahnesini karşılayan malzeme, kişi bahislerinin arasında değil hâne ve mülk bahislerinin içinde durur: duvar, avlu, kapı önü, emanet, ödünç, husumet. Bu dağılımın kendisi bir bilgi verir. Tabir literatürü komşuluğu bir dostluk türü saymaz; iki hânenin bitişikliği olarak ele alır ve okumasını mülkün, emanetin ve hakkın diliyle yapar. İbn Sîrîn’e nispet edilen külliyat, Abdülganî en-Nablusî’nin Ta’tîru’l-enâm fî ta’bîri’l-menâm ve Halîl b. Şâhîn ez-Zâhirî’nin el-İşârât fî ilmi’l-ibârât adlı eserleri bu maddeleri ayrı ayrı işler; onları tek bir komşuluk okuması hâlinde toplayan şey bu sayfanın tasnifidir, metinlerin verdiği bir hüküm değil.

Tasavvuf geleneğinden derlenen âdâbda rüyanın mevsime, mekâna, şahıslara, görene ve görülene göre farklı yorumlandığı kaydedilir. Komşu sahnesinde bu ölçüler içinde mekân öne çıkar ve bu bir tercih değil zorunluluktur: komşuluğu kuran şey zaten yer olduğuna göre, rüyanın hangi evde ve hududun hangi tarafında geçtiği yorumun dışında bırakılamaz.

Ne demek değil: Rüyada görülen suret, karîne bulunmadıkça hakikatiyle bir tutulmaz; muabbirde aranan ilk ehliyet bu ayrımı yapabilmektir ve TDV İslâm Ansiklopedisi’nin “Rüya” maddesi tabircinin şartlarını sıralarken bunu en başa alır. Komşuda kuralın ağırlığı artar, çünkü sahnedeki kişinin gerçek bir kapısı ve her sabah karşılaşılan gerçek bir yüzü vardır. Kapınızı zorlayan, bağıran ya da izinsiz giren bir komşu, gerçek komşunuz hakkında bir kanaat ya da bir delil üretmez; tartılan şey kişi değil, hayatınızda o mesafede duran hâldir. Geleneğin yönü zaten terstir: Diyanet İşleri Başkanlığı yayını Hadislerle İslâm, Hz. Peygamber’in rüyaların daima hayra yorulmasını istediğini kaydeder.

Rüyanızı bulun

Rüyanızda ne oldu?	Kısaca nasıl okunur
Kapı önünde durup konuştunuz	Sınırda kalan, içeri geçmeyen bir mesele
Kapıyı çaldı, izinle içeri girdi	Bitişikteki bir hâlin kendi düzeninize dokunması
İzinsiz, habersiz içeri girdi	Rızası alınmamış bir geçiş
Aradaki duvar yıkıldı ya da delindi	Ayrı tutulan iki hâlin birbirine karışması
Pencereden, balkondan bakıyordu	Görülüyor olma hâli; ölçü sizin rahatsızlığınızdır
Sizden bir şey ödünç istedi	Sizden beklenen küçük bir pay
Ödünç isteyen taraf sizdiniz	Tartı öbür yana kayar: elin yetmediği yer
Elinde bir şeyle geldi, ikram etti	Yakından gelen bir pay
Emanet bıraktı, anahtar verdi	Üstlenilen ya da devredilen bir sorumluluk
Yokluğunuzda evinize göz kulak oldu	Siz orada değilken korunan bir alan
Gürültü ediyordu, huzur bırakmadı	Kesilemeyen, uzaklaşılamayan bir rahatsızlık
Çekişme büyüdü, sesler yükseldi	Ölçü kavga bahsine geçer; belirleyici olan konusudur
Yer, sınır ya da ortak alan meselesi çıktı	Payın değil, hakkın konuşulduğu bir çekişme
Komşu taşındı, gitti	Süregelen bir yakınlığın yerinden kalkması
Yanınıza yeni bir komşu geldi	Seçmediğiniz hâlde yanınızda beliren bir yenilik
Gelen kişiyi hiç tanımadınız	Sahne belirsiz kalır, ölçü tanınmama bahsine geçer
Eski komşularınızı gördünüz	Tabir edilen kişiler değil, onlarla paylaşılan yerdir
Vefat etmiş bir komşunuzdu	Kendi başına bir bahistir; öne çıkan karşılık duadır

Sınırda ne oldu

Komşuluğun rüyadaki gövdesi hududun kendisidir: duvar, çit, kapı önü, sahanlık, balkon, avlu. Okumayı açan ayrıntı da neredeyse her defasında buradan çıkar, çünkü sınırla tarif edilen tek yakınlık budur.

Ev bahsinde yapının hâli kişinin hâline yorulur. Komşu sahnesinde ise bakılan yer yapının kendisi değil bittiği çizgidir: düzeninizin nerede durduğu ve oradan sonra kimin başladığı. Kapı önünde konuşulup içeri geçilmemesi, meselenin sınırda kaldığı tarafta okunur; kapıda halledilen bir talep, evin diline hiç girmeden kapanan bir gerginlik.

Kapının açılıp içeri girilmesi bir basamak öteye geçer ve orada kapı bahsindeki izin ve geçiş ölçüsü işler: girildi mi, izinle mi girildi. İzinsiz ve habersiz girilmesi rızası alınmamış bir geçiş sayılır; sahne kapının kırılmasına ya da eşyanın alınmasına dönmüşse hüküm kendi maddesine devredilir, rüyada hırsız görmek.

Duvarın yıkılması ya da delinmesi bu bahiste en sık anlatılan sahnedir ve tek başına şer tarafında kaydedilmez. Kalkan şey iki hâl arasındaki ayrımdır; gündelik karşılığı çoğu zaman ayrı tutulması gereken iki alanın birbirine karışmasıdır: işin eve taşınması, akrabalık ile ortaklığın aynı masaya oturması, ayrı yürütülmesi gereken iki meselenin tek dosyaya girmesi.

Pencereden ya da balkondan bakan komşu ayrıca tutulur. Orada tabir edilen şey giriş değil görünürlüktür; ölçü de bakanın niyeti değil, sizin sahnede rahatsız olup olmadığınızdır.

Alıp verme

Komşuluğun gündelik gövdesi küçük alışverişlerdir: bir kap yemek, ödünç bir eşya, bir imza, bir anahtar, birkaç günlüğüne göz kulak olma. Klasik tabir bunları komşu maddesinde değil, emanet, ödünç ve ikram bahislerinde karşılar.

Ödünç istenmesi, sizden beklenen küçük bir pay olarak okunur ve verilip verilmediği sahnenin parçasıdır. Ödünç isteyen taraf siz olduğunuzda tartı öbür yana kayar; ölçülen şey artık elinizin bir şeye yetmemesidir. Alınıp verilen şey borca dönüşmüşse karşılıklar rüyada borç görmek bahsinde, armağan tarafına geçmişse rüyada hediye almak sayfasındadır.

Emanet bırakılması ve anahtar verilmesi buranın en ağır sahnesidir, çünkü orada üstlenilmiş bir sorumluluk vardır ve emaneti bırakan karşılığında bir şey beklemez. Yokluğunuzda evinize göz kulak olan komşu ise korunan bir alan tarafında durur: siz orada bulunmadığınız hâlde düzeninizin yerli yerinde kalması.

Ne demek değil: Bu sahnelerden hiçbiri gerçekten bir borç alınacağının, verileceğinin ya da bir emanetin geleceğinin bildirimi sayılmaz. Klasik kelâmda rüya zannî bilgi verir, kat’î delil değildir.

Uzaklaşılamayan tarafla çekişme

Komşu çekişmesinin kendine has yanı, taraflardan hiçbirinin sahneden çekilememesidir. Kapı kapanır, ses kesilir, mesele yerinde kalır; ertesi sabah aynı merdiven, aynı duvar ve aynı saatler yeniden ortaktır. Bu bahsin rüyadaki ağırlığı buradan gelir.

Çekişme büyüyüp sese ve harekete döndüğünde ölçü rüyada kavga etmek bahsine geçer; orada tartılan şey kavganın şiddeti değil konusudur. Komşulukta bu konu genellikle bir pay değil bir hudut olur: yer, gürültü, sıra, ortaklaşa kullanılan bir alan. Kardeşlikte bölüşülemeyen şey paydır; komşulukta bölüşülemeyen şey haktır.

Gürültü eden, huzur bırakmayan komşu ayrı bir satırdır. Orada tabir edilen bir düşmanlık değil, kesilemeyen bir rahatsızlıktır: kapatılamayan bir ses, bitirilemeyen bir konu, kişinin kendi evinde bile ondan kaçamaması.

Gelen, giden ve eski komşular

Komşuluğun tek bitiş biçimi taşınmaktır ve rüya bunu sık gösterir. Komşunun taşınıp gitmesi, süregelen bir yakınlığın yerinden kalkması tarafında durur; orada kayıptan çok alışılmış bir düzenin bozulması vardır. Sahne kendi evinizin taşınmasına dönmüşse hüküm rüyada ev taşımak sayfasına geçer.

Yeni bir komşunun gelmesi bunun karşılığıdır: hududun karşı tarafı değişmiştir ve değişiklik sizin kararınızla olmamıştır. Gelenin hiç tanınmaması sahneyi belirsiz bırakır ve ölçüler rüyada tanımadığın birini görmek bahsine devredilir.

Eski komşuların görülmesinde tabir edilen ise kişiler değil, onlarla paylaşılan yerdir. Bir apartman ya da bir sokak, orada geçen yılların tamamını tek bir görüntüde taşıyabilir; hudut da o adresle birlikte hatırlanır. Bu yüzden eski komşular çoğunlukla bugüne dair bir yerleşememe hâliyle birlikte anlatılır ve yorum, o adreste kurulmuş olan düzenin bugün nereye denk düştüğüne bakar. Vefat etmiş bir komşunun görülmesi kendi başına bir bahistir; karşılıkları rüyada ölmüş birini görmek sayfasında toplanmıştır ve gelenek orada duayı öne çıkarır.

Rahatsız eden bir sahneyle uyanıldığında geleneğin önerdiği karşılıklar kötü rüya görünce ne yapılır sayfasında bir aradadır. Buradaki yorumlar klasik tabir literatüründen derlenmiştir; dinî bir hüküm veya fetva niteliği taşımaz. Diyanet İşleri Başkanlığı’nın yayınlarında belirtildiği üzere rüyalar bir delil değildir, onlarla amel edilmez.

Psikolojik açıdan

Modern okumada bu figürün ayırt edici yanı durduğu mesafedir: en yakında olan ama içeri alınmayan kişi. Ev, insanın kendini görünmez kılabildiği yerdir; komşu tam o yerin kenarında durur ve görünmezliği sürekli biçimde sınırlar. Komşu rüyalarında bildirilen duygunun öfkeden çok sıkışıklık olduğu aktarılır ve genellikle buna bağlanır: karşı tarafa ne yaklaşılabilir ne de ondan uzaklaşılabilir.

Duvarın inceldiği, sesin geçtiği, perdenin kapanmadığı sahneler de aynı yerden okunur. Bunların özel alanın daraldığı düşünülen dönemlerde daha çok anlatıldığı söylenir; sahnede tartılan şey karşıdakinin yaptığı değil, hududun ne kadar tuttuğudur.

C. G. Jung’un İnsan ve Sembolleri’nde işlenen çerçevede rüya figürleri çoğu zaman kişinin kendi dışına yerleştirdiği yanlara karşılık gelir. Komşu bu okumada belirgin bir konum tutar, çünkü figürün durduğu yer bellidir: ne içeridedir ne uzaktadır, duvarın hemen öbür tarafındadır. Sahnede o figürün huduta ne yaptığı, kişinin kapı dışında tuttuğu yanla kurduğu ilişkiye bağlanır.

Taşınma, yeni bir apartmana alışma ve süregelen bir komşu gerginliği dönemlerinde bu sahnelerin sıklaştığı bildirilir. Klasik usûl de tabirden önce rüyanın nerede görüldüğünün tespit edilmesini ister; komşu sembolünde bu soru başka sembollerdekinden fazlasını verir, çünkü sorulan yer zaten sembolün kendisidir.