Rüyada Hediye Almak

Genel anlamı

Klasik tabirnâmelerde hediyenin kendi başına bir maddesi yoktur. Kitaplar altını, elbiseyi, yüzüğü, meyveyi ayrı ayrı sayar; hediyeyi ise bunların başına gelen bir hâl olarak kaydeder. Sebebi basittir: hediye bir nesne değil, bir nesnenin elinize geliş biçimidir.

Aynı şey dört ayrı yoldan gelebilir. Bulunur, kazanılır, satın alınır ya da hediye edilir. Nesne hiç değişmeden kalır; değişen, arkasında kimin durduğudur. Hediyeyi diğer üçünden ayıran da budur: beraberinde bir insan getiren tek geliş biçimi budur.

Kelimenin kökü de bunu söyler. Türkçenin karşılığı armağandır; hediye ise Arapça bir kökten gelir ve o kökün merkezinde nesne değil, bir şeyi birine doğru yöneltme fikri durur. Sözcüğün içinde duran şey mal değil, yöndür.

Dile bakmak burada keyfî bir tercih değildir. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin “Rüya” maddesi, tabir edecek kişinin bilmesi gerekenleri sayarken dilin iştikakını, atasözlerini ve deyimlerini bilmeyi açıkça şart koşar. Türkçede “eli boş gitmemek” diye bir deyim vardır ve orada söz konusu olan mal değil, ilişkiyi ayakta tutan davranıştır: boş elle gidilmemesi gereken yerde ölçü, götürülenin kıymeti değil götürülmüş olmasıdır.

Bu sayfa hangi sahneyi anlatıyor. Buradaki konu, içi baştan belli olmayan hediyedir. Rüyada altın hediye almak sayfasında madde bellidir ve sabittir; orada değişken olan yalnızca ilişkidir, yorum da madenin kendi karşılıkları üzerinden yürür. Bu sayfada tam tersi geçerlidir: sahne sabittir, biri size bir şey uzatmıştır; değişken olan elinize geçen şeydir. Rüyada para vermek sahnesinde ok ters yöne bakar, orada uzatan taraf sizsiniz. Rüyada yüzük görmek hediye kılığında görünse de tabirde bambaşka bir maddedir; yüzük mühür ve ahit sayılır, ağırlığı verenden değil mühürlediği sözden gelir. Eli uzatan kişi vefat etmişse madde büsbütün değişir ve rüyada ölmüş birinin bir şey vermesi sayfasındaki ölçüler geçerli olur.

İslami rüya tabiri

Tabirnâme geleneğinin ana metinleri, İbn Sîrîn’e nispet edilen külliyat, Abdülganî en-Nablusî’nin Ta’tîru’l-enâm fî ta’bîri’l-menâm’ı ve Halîl b. Şâhîn ez-Zâhirî’nin el-İşârât fî ilmi’l-ibârât’ı, hediyeyi tek bir karşılığa bağlamaz. Bu, kaynakların kararsızlığı değildir. Hediyenin sabit bir karşılığı olsaydı, o karşılık elinize ne geçtiğinden bağımsız olurdu; oysa olmuyor.

Bu yüzden gelenek hediyeye peşinen anlam yapıştırmak yerine sırayla soru sorar. Tabir âdâbındaki ölçü de aynı yöne bakar: rüya mevsime, mekâna, şahıslara, görene ve görülene göre farklı yorumlanır. Aşağıdaki dört soru o ölçünün bu sembolde uygulanmış hâlidir. Soruların sırası da tesadüf değildir; hediye bahsinde nesne, kişiden önce gelir.

Birinci soru: elinize ne geçti

Çoğu sembolde en sona bırakılan ayrıntı, hediye bahsinde ilk sorudur. Sebebi maddenin yapısıdır: hediye edilen şeyin kendi karşılığı vardır ve yorumun gövdesi oradan yürür. Hediye o maddeye yeni bir anlam eklemez; ona yalnızca bir kayıt düşer, bu birinden geldi kaydını.

Hediye olarak verilen	Yorum hangi maddeye döner
Elbise, giysi	Rüyada elbise görmek: kişinin dışarıdan görünen hâli ve itibarı
Yüzük	Rüyada yüzük görmek: mühür, ahit ve bağlılık
Altın ya da takı	Rüyada altın hediye almak: madenin kendi karşılıkları
Para	Rüyada para görmek: rızık, emanet ve verilen söz
Meyve	Rüyada meyve görmek: vakti gelince alınan karşılık
Çiçek	Rüyada çiçek görmek: kimin elinde durduğuna ve kokusuna göre
Ayakkabı	Rüyada ayakkabı görmek: yol ve gidişat
Kitap	Rüyada kitap görmek: ilim ve yazılmış olan
Bal ya da tatlı	Rüyada bal görmek: zahmetsiz gelen helal mal

Nesne hiç seçilemiyorsa, yani hatırlanan tek şey paketse, birinci soru cevapsız kalır. O zaman yorumun ağırlığını nesne değil sahne taşır ve aşağıdaki üç soru tek başına iş görür.

İkinci soru: kayıt gerçekten düşmüş mü

Bir maddeye “birinden geldi” kaydını düşüren şey karşılıksızlıktır. Bir jest karşılık beklentisi taşımaya başladığı anda Türkçede ona artık hediye denmez; kelime değişir. Metinlerde de veriş şekli ayrıca kaydedilir: isteyerek uzatılan ile mecburen uzatılan aynı yere yazılmaz.

Rüyada bu ayrım nesnede değil histe durur. Sahnede sevinç yerine mahcubiyet, borçlanma ya da “şimdi ne isteyecek” tedirginliği varsa elinize geçen şey ne olursa olsun kayıt düşmemiş demektir; okuma hediye bahsinden çıkar, borç ve karşılık bahsine yaklaşır. Gündelik karşılığı tanıdıktır: yapılan iyiliğin ardından gelen bir talep, kabul edilirse elini kolunu bağlayacak bir teklif, gönül alır gibi görünüp hesap açan bir davranış.

Ne demek değil: Böyle bir sahne, hediyeyi veren kişinin uyanıkken art niyetli olduğu hükmü değildir. Bir rüya, bir insan hakkında karar vermenin gerekçesi olamaz; Diyanet İşleri Başkanlığı’nın yayınlarında da rüyaların delil sayılmadığı ve onlarla amel edilmeyeceği belirtilir.

Üçüncü soru: eli kim uzattı

Kayıt düşmüşse, sıra o kaydın kime ait olduğuna gelir.

Tanıdık bir yüz gördüyseniz nesne ikinci plana düşer ve yorum o kişiyle aranızdaki bağa döner: uzun süredir konuşulmayan birinin gönül alması, kapanan bir dargınlık, tazelenen bir yakınlık. Evden biri, anne, baba ya da kardeş uzattıysa okuma aileden gelip sizde devam eden bir şey tarafında yapılır; klasik metinler burada nesnenin cinsine ayrıca bakar.

Yüzünü tanımadığınız biri verdiyse gelenek yorumu kapatmaz, açık bırakır. Böyle bir sahnede kayıt eksik kalır ve hüküm tamamen birinci sorudan, yani elinize geçen şeyden çıkar. Belirsiz kişinin tabirdeki yeri için rüyada tanımadığın birini görmek sayfasına bakılabilir.

Hediye çoğu zaman bir ziyaretin içinde görülür. Kapının çalınması, sofra, ikram ve el dolusu gelme sahneleri birlikte anlatılıyorsa rüyada misafir görmek maddesi de okumaya girer.

Dördüncü soru: aldınız mı, açtınız mı

Sahnenin sonu, kaydın tamamlanıp tamamlanmadığını gösterir.

Almak, uzatılanın gerçekten sizde kalmasıdır; kayıt kapanmıştır. Almak istememek ise klasik metinlerde nesneye değil reddin kendisine bakılarak okunur: geri çevrilen şey paket değil, paketle birlikte gelen yakınlıktır.

Paketin hiç açılmaması ayrı bir hâldir. Elinizde bir şey vardır ama birinci soru hâlâ cevapsızdır; okuma çoğunlukla henüz hükmü verilmemiş bir imkân tarafında yapılır. Kutunun boş çıkması ise bunun tersidir: paket açılmış, birinci soru sorulmuş ve karşılığı çıkmamıştır. Söz görünmüş, karşılığı görünmemiştir.

Kırık ya da bozuk çıkması jestin zedelenmesi, verilenin geri istenmesi ise yarım kalmış bir iş sayılır. Hediyeyi başkasına devretmek de kaydedilir; orada size düşen kaydın sizde durmadığı okunur.

Ne demek değil: Bu rüya, uyanıkken birinden somut bir hediye geleceğinin haberi olarak okunmaz. Tabirde uzatılan nesne, gelecek bir paketin değil kurulan ya da tazelenen bir bağın işareti sayılır.

Rüyanızı bulun

Rüyanızda ne oldu?	Kısaca nasıl okunur
Paketi açtınız, içi doluydu	Sözü tutulmuş bir jest
Paket açılmadan kaldı	Birinci soru cevapsız; hükmü verilmemiş bir imkân
Kutu boş çıktı	Kayıt var, karşılığı yok
Hediye kırık ya da bozuktu	Zedelenmiş bir jest
Ne verildiğini hatırlamıyorsunuz	Yorumun ağırlığını nesne değil sahne taşır
Karşılığında bir şey beklendiğini hissettiniz	Kayıt düşmez; okuma borç bahsine yaklaşır
Sevindiniz ama mahcup oldunuz	Jest kabul edildi, ağırlığı hissedildi
Tanıdığınız biri elinize uzattı	Nesne geri plana düşer; yorum o bağa döner
Evden biri verdi (anne, baba, kardeş)	Aileden gelip sizde devam eden bir şey
Yüzünü tanımadınız	Kayıt eksik; hüküm elinize geçenden çıkar
Bayram, düğün ya da misafirlikte verildi	Topluluk önünde görülen bir ilgi
Almak istemediniz	Geri çevrilen paket değil, onunla gelen yakınlıktır
Verilen geri istendi	Yarım kalmış bir iş
Hediyeyi başkasına devrettiniz	Size düşen kaydın sizde durmaması
Hediyeyi siz verdiniz	Yön değişir; veren tarafın ölçüleri işler

Son satır ayrıca ele alınmayı hak eder. Uzatan taraf sizseniz gelenek nesneye değil niyete bakar ve sahne bambaşka bir başlığa geçer; o ayrımlar rüyada para vermek sayfasında toplanmıştır.

Buradaki karşılıklar tabir kitaplarından derlenmiş okumalardır; hiçbiri dinî bir hüküm ya da fetva değildir.

Psikolojik açıdan

Hediye almak, dışarıdan en rahat görünen ama içeriden en çok duraksatan anlardan biridir. Alan taraf aynı anda iki şey yaşar: sevinir ve borçlanır.

Bu rüyaların anlatımında tekrar eden ayrıntı da nesne değil, o duraksamadır. Elini uzatıp uzatmamak, teşekkürün yeterli olup olmayacağı, karşılığında ne verileceği. Yakın zamanda destek görmüş, iltifat almış ya da bir iyiliğin altında kalmış kişilerin anlatımlarında bu sahne daha sık geçer.

Boş kutu ise ayrı bir yerde durur. Gösterilen ilgi ile gerçekten verilen şey arasındaki farkı anlattığı için, çoğunlukla sözü tutulmamış bir yakınlığın ardından hatırlanır.

Bu okuma dinî yorumun yerine geçmez; sembolün modern karşılığını verir.