Rüyada Yolda Kalmak

Genel anlamı

“Yolda kalmak” Türkçede tek bir cümledir; oysa içinde iki ayrı sahne saklıdır: durmak ve şaşırmak. Biri hareketin kesilmesidir, öteki yönün kaybı. Klasik sözlükler bu ikisini ayrı maddelere koymuş, ayrı ayrı okumuş ve cevaplarını da ayrı vermiştir.

Ayrımı yapmak kolay. Yönünüzü biliyor ama ilerleyemiyorsanız durmuşsunuzdur. İlerleyebiliyor ama nereye gittiğinizi bilmiyorsanız şaşırmışsınızdır.

Bu yüzden rüyanızı hatırlarken sorulacak ilk soru yolun nasıl olduğu değil, durduğunuz anda ne yaptığınızdır. Yolun cinsi, biçimi ve üstünde olup bitenler ayrı bir bahistir ve rüyada yol görmek sayfasında durur; burada yalnızca gidişin kesildiği an ele alınıyor.

İslami rüya tabiri

Durduğunuz anda ne oluyordu

Rüyanızda ne oldu?	Kısaca nasıl okunur
Yürüyordunuz, bir yerde durup kaldınız	Hâlin durması: süreç olduğu yerde bekliyor
Durmanız bir ara verme, bir işi görme durağıydı	Aynı satırda ayrı kayıt: maksatlı duruş
Bir yer arıyordunuz, bulamadınız	Aradığınız şeyin size ağırlaşması
İlim ya da bir hayır peşindeyken bulamadınız	Öğrenmenin, ezberlemenin ve ders etmenin zorlaşması
Bir görev peşindeyken bulamadınız	İstediğiniz yerin elinize geçmemesi
Ticaretle uğraşırken bulamadınız	Ticaretin ağırlaşması
Hangi yöne döneceğinizi bilemediniz	Kaynakta doğrudan azmin kalmaması
Kapıları çaldınız, hiçbiri açılmadı	Talep kapılarının üstünüze kapanması
Kendi evinizin kapısını arayıp bulamadınız	Dünya talebinde şaşkınlık
Dar bir kapıdan genişliğe çıktınız	Doğrudan hayır tarafında yazılı
Önünüze sarp bir yokuş çıktı	Sıkıntı ve zorlanma; gerekçesi kelimenin kökünde
O yokuştan aşağı indiniz	Sıkıntının üstünden inmek
Yokuşu tırmandınız	Yükselme, ama yorgunlukla
Yolu kapatan bir insan vardı	Ancak yumuşaklıkla baş edilen sert biri
Yol arkadaşınız yüzünden kaldınız	Mal ve can konusunda güvenilmeyen ortak
Yarı yolda kaldınız, ne ileri ne geri	Külliyattaki en saf durma sahnesi
Yanınızda azığınız vardı	Takvâ; darda olan için genişleme
Yanınızda hiçbir şey yoktu	Duruşun asıl ağırlaştığı yer

Yürüdükten sonra durakalmak

Bu sahnenin sözlükteki tam karşılığı beklenmedik bir yerde, hac bahsinin sonunda durur ve tek cümledir: bir yerde yürüdükten sonra durup kalmak, çoğu zaman hâlin durmasına delalet eder.

Cümlenin gücü kısalığında. “Hâlin durması” bir kötülük değil bir tarifdir: iş bitmemiştir, bozulmamıştır, olduğu yerde beklemektedir. Bugünkü karşılıkları tanıdıktır: imzaya çıkmış ama dönmeyen bir dosya, üç aydır aynı aşamada duran bir ruhsat, konuşulmadığı için çözülmeyen bir dargınlık.

Aynı satır orada bitmez ve iki karşılık daha verir. Biri hastanın hâline bakar. Öteki bu sayfa için daha kıymetlidir: durmak, kişinin kendi işlerini görmek üzere durması da olabilir. Yani kaynak duruşu ikiye ayırıyor: üstünüze gelen duruş ve sizin verdiğiniz duruş. Bir haftalığına dükkânı kapatmak, tedaviye ara vermek de bir duruştur ve bu satırın altına düşer.

Aradığınız yere varamadıysanız

Rüyada bir yere gitmek isteyip varamamak, “yolda kalmak” diye anlatılan sahnelerin en sık olanıdır. Kaynağın buna verdiği cevap tek değildir; kişinin işine göre dörde bölünür.

Metin somut bir örnek üzerinden konuşur: namaz kılacak bir yer arayıp bulamayan kimse. Cevap şöyle ayrılır. Hayır ya da ilim peşindeyse ilmi öğrenmesi, ezberlemesi ve ders etmesi zorlaşır. Bir görev peşindeyse istediği yer ona zorlaşır. Ticaret yapıyorsa ticareti zorlaşır. Çarşı esnafıysa onunki de aynıdır.

Dördünde tekrar eden kelime aynı ve önemli: zorlaşır. Kapanmaz, bitmez, elden gitmez; ağırlaşır. Bugünkü karşılığı çok belirgindir: aynı sayfayı beş kere okuyup aklında tutamamak, girmek istediğiniz kadroya bir türlü sıra gelmemesi, aynı dükkânda aynı emekle daha az iş yapmak. Ayrımın kıymeti de burada: kaynak size bir kapanış değil, bir ağırlık bildiriyor.

Şaşırmanın kendi maddesi: üstünüze kapanan kapılar

Şaşırmak sözlüklerde yol maddesinin bir alt satırı değil, kendi başına bir maddedir. Açılışı serttir: bu hâl gaflete ve kişinin sapmaya meylettirilmesine bağlanır.

Asıl işe yarar kısım devamındadır. Kendine bir yön ve döneceği bir taraf bilmeyen kimse için verilen karşılık şudur: azmi kalmaz. Sahnenin sebebi burada yol değil, kararın kendisidir. Duruyor olmanızın sebebi çoğu zaman önünüzdeki engel değil, hangisini isteyeceğinize karar verememenizdir.

İkinci bir eser aynı hâli kaldığı yerden tarif eder ve bu tabirin kaynaktaki en birebir karşılığını verir: talep kapıları üstüne kapanır, işleri ona güçleşir, ne muradına erer ne dilediğine ulaşır. Kapının kendi bahsi için rüyada kapı görmek sayfasına bakılabilir; buradaki kayıt şu hâli anlatıyor: başvurulacak yer bitmemiştir, hepsi çalınmıştır ve hiçbiri açılmamıştır.

En eski nüsha ise sahneyi eve taşır ve bu sayfadaki en dolaysız cümleyi kurar: kendi evine bir kapı arayıp ona ulaşamayan kimse, dünya talebinde şaşırmıştır. Ölçü bir kere daha yerinde: kaybolan yabancı bir şehir değil, kişinin kendi evidir. Yıllardır yaptığınız işin artık yürümemesi, tanıdığınız bir çevrede yerinizi bulamamak bu satırın karşılığıdır. Tam yolunu kaybetmiş olmak ayrı bir bahistir ve rüyada kaybolmak sayfasındadır.

Aynı yerde tersi de yazılıdır ve bu sayfanın çıkışını verir: dar bir kapıdan genişliğe çıkan kimse için sahne hayır tarafındadır.

Önünüze çıkan şey bir yokuşsa

Durmanın sebebi çoğu zaman yolun kendisi değil, önünüze çıkandır. Bunun müstakil maddesi sarp yokuştur ve gerekçe kelimenin kendi kökünde durur: yokuş ile ceza aynı kökten gelir, bu yüzden madde “yokuş sıkıntı ve şiddettir” diye açılır. Devamı ölçüyü verir: ondan inen kurtulur, çıkan yükselir ama yorgunlukla.

Aynı maddede yokuşun kime karşılık geldiği de sayılır ve iki tanesi bu sayfanın tam ortasına düşer. Birincisi, ancak yumuşaklıkla baş edilebilen sert bir insandır: imzayı vermeyen müdür, her seferinde bir evrak daha isteyen memur. İkincisi daha ağırdır ve açıkça yazılıdır: mal ve can konusunda emniyet edilemeyen bir arkadaş ya da ortak. Yani yolda kalmanın sebebi bazen yol değil, yanınızdaki kişidir.

Madde üçüncü bir karşılık daha verir ve bir çıkış bırakır: yokuş, tehlikelerden kurtaran ilim diye de yazılır. Aynı engel, onu tanıyan için bir bilgi hâline gelir. Karşınıza yokuş değil bir dağ çıktıysa okuması ayrıdır ve orada zor bir iş, sarp bir insan ya da bir yolculuk sayılır; ayrıntısı rüyada dağ görmek sayfasındadır.

Ne ileri ne geri: yarıda kalmak

Külliyattaki en saf yolda kalma resmi bir dağ sahnesidir: kişi tırmanır, yarısına varır ve orada kalır; ne yukarı çıkabilir ne aşağı inebilir. Kaynağın oraya koyduğu cevap ömür hesabı üzerinedir ve bu sayfa onu aktarmaz; bir insanın ömrü hakkında haber vermek bir tabir sayfasının işi değildir.

Sahnenin kendisi ise aktarmaya değer, çünkü bir şey öğretir: durma çift taraflıdır. Yalnızca ilerlemek değil, geri dönmek de kapanmıştır. Hayattaki karşılığı fazlasıyla tanıdıktır: ne bitirebildiğiniz ne bırakabildiğiniz tadilat, yarısında olduğunuz için terk edemediğiniz bölüm, çekilseniz zarar edeceğiniz için sürdürdüğünüz ortaklık. Bu sahnelerde asıl yorucu olan zorluk değil, iki yönün birden kapalı olmasıdır.

Yanınızda ne vardı

Bu sahnede en çok atlanan ayrıntı yol değil yüktür. Yolculukta azık taşımanın sözlükte müstakil bir maddesi vardır ve karşılığı üçe ayrılır: azık takvâdır; darda olan için genişleme, borcu olan için borcun kapanması tarafında okunur.

Bu satır sahneyi tersinden aydınlatır. Durmak tek başına ölçü değildir; ölçü, durduğunuzda elinizde ne kaldığıdır. Bir ay iş alamamak ile bir ay iş alamayıp kirayı da karşılayamamak iki ayrı hâldir ve kaynak bunları aynı yere yazmaz. Yola çıkmanın kendi bahsi ise rüyada yolculuk yapmak sayfasındadır.

Ne demek değil: Bu sayfadaki hiçbir satır, planladığınız bir işin yürümeyeceği ya da belirli bir kişinin sizi engelleyeceği anlamına gelmez; klasik metinler durma sahnesini bir olay bildirimi olarak okumaz. Buradaki yorumlar klasik tabir literatüründen derlenmiştir ve dinî bir hüküm ya da fetva niteliği taşımaz. Diyanet İşleri Başkanlığı’nın yayınlarında da rüyaların delil olmadığı ve rüyalarla amel edilmeyeceği belirtilir.

Psikolojik açıdan

Psikolojik okumada bu sahne bir yer değil, bir tempo taşır: kişinin hayatının hangi hızda ilerlediğine dair kendi ölçümü. Anlatanların aklında kalan ayrıntı da manzara olmaz; ayağın ağırlaşması, aynı noktaya geri dönmek gibi hareketin kesildiği andır.

Bu rüyalar iki dönemde sıklaşır. Birincisi kararın başkasının elinde olduğu dönemlerdir: sonucu beklenen bir sınav, cevabı gecikmiş bir başvuru, tarihini sizin koymadığınız bir ödeme. İkincisi tam tersidir: kişinin iki seçenek arasında sıkıştığı, ikisini de isteyip hiçbirini seçmediği dönemler.

İki okumanın buluştuğu yer de burasıdır. Kaynak durmayı bir kötülük değil bir hâl tarifi sayar, psikolojik okuma da aynı yeri gösterir: mesele durmuş olmanız değil, duruşun size mi geldiği yoksa sizin mi verdiğinizdir.