Rüyada Ayak Görmek

Genel anlamı

Ayak, bedende yerle sürekli temas hâlinde olan tek uzuvdur. Bu yüzden ayak rüyalarında yorumun yarısı uzvun kendisinden değil, altındaki zeminden gelir: aynı ayak taşın üstünde başka, çamurun içinde başka okunur. Klasik tabirnâmelerin bu bahiste iki şeyi birden sorması bundandır: ayak taşıyor mu, ve neyin üstünde taşıyor?

Türkçe de bu ikisini deyimlerle ayırmış. “Kendi ayakları üzerinde durmak”, “ayakta kalmak” ve “ayak diremek” taşıma gücünü söyler; “ayağı kaymak”, “ayak sürümek” ve “ayak bağı” ise basılan yerle ilgilidir: kayan bir zemin, ağırlaşan bir adım, yürüyeni tutan bir bağ. Muabbirin ehliyet şartları arasında dilin deyim ve atasözlerini bilmek de sayıldığı için (TDV İslâm Ansiklopedisi, “Rüya” maddesi), bu deyim yığını yorumun dışında değil içindedir.

Yakın sembollerden farkı. Bu sayfanın en çok karıştırıldığı üç bahis var ve üçü de ayrı yere bakar. Rüyada el görmek kudret, kazanç ve yapılan iş bahsidir; el bir şeyi tutar, verir, kazanır. Ayak hiçbir şey üretmez, yalnızca kişinin kendisini götürür. Rüyada ayakkabı görmek giyilen, çıkarılan ve değiştirilebilen bir vasıtadır; ayak çıkarılamaz. Bu yüzden ayakkabı yolun hâlini, ayak yürüyenin hâlini gösterir. Rüyada yol görmek ise kişinin dışındadır: gidilen yerin kendisidir, ayak o yolu yürüyecek olan taraftır.

İslami rüya tabiri

Tabirnâme geleneğinin ana metinleri, İbn Sîrîn’e nispet edilen külliyat, Abdülganî en-Nablusî’nin Ta’tîru’l-enâm fî ta’bîri’l-menâm’ı ve Halîl b. Şâhîn ez-Zâhirî’nin el-İşârât fî ilmi’l-ibârât’ı ayağı sebat, gayret ve kişinin gidişi ekseninde kaydeder. Uzvun kendisi bir mal ya da kazanç maddesi değildir; kişinin hâlinin taşınabilirliğine dair bir ölçüdür.

Bu bahiste tabir âdâbının bir kaidesi baştan söylenmelidir: rüya; mevsime, mekâna, şahıslara, görene ve görülene göre farklı yorumlanır. Aşağıdaki karşılıklar bir kimseden diğerine aynı okunmaz. Yürüyen kişinin işi, yaşı ve o gün içinde bulunduğu hâl yorumun parçasıdır.

Ayakta durabilmek

Klasik okumanın ilk sorusu yürüyüş değil duruştur, çünkü yürüyemeyen kişi önce ayakta duramayan kişidir.

Ayakların sağlam, güçlü ve kişiyi rahat taşır hâlde görülmesi durulan yerin sağlamlığı tarafında ele alınır: işin üstünde durabilme, sözünün arkasında kalabilme, kendi yükünü kendi taşıyabilme. Türkçenin “kendi ayakları üzerinde durmak” tabiri bu okumanın gündelik karşılığıdır.

Ayakların tutmaması, titremesi ya da kişiyi taşıyamaz görünmesi ise dayanağın zayıflaması tarafında okunur. Burada sorulacak şey uzvun kendisi değil, neyin üzerinde durulduğudur: tek bir gelire bağlanmış bir düzen, tek bir kişiye yaslanmış bir iş, uzayıp gücü aşmış bir sorumluluk.

Ne demek değil: Ayağın zayıf ya da hasta görünmesi bir sağlık bildirimi olarak okunmaz. Klasik metinler bu sahneyi bedenin durumu hakkında bir haber olarak kaydetmez; bu sayfa da tıbbi bir yorum yapmaz.

Rüyanızı bulun

Rüyanızda ne oldu?	Kısaca nasıl okunur
Ayaklarınız sağlam ve güçlüydü	Durulan yerin sağlamlığı; kendi yükünü taşıyabilme
Rahat, emin adımlarla yürüdünüz	Gidişin kendi hızında olması
Ayaklarınız sizi taşımadı, titredi	Dayanağın zayıflaması; neyin üzerinde durulduğu sorusu
Adım atmak istediniz, atamadınız	Niyet ile hareket arasındaki boşluk
Ayaklarınız yere yapıştı ya da çamura battı	Ayak bağı; yürüyeni tutan bir yükümlülük
Ayağınız kaydı	Uzva değil zemine bakılır: basılan yerin güvenilirliği
Ayağınız kırıldı	Yürümenin durması; sürdürülen bir işin kesilmesi
Ayağınız yaralandı ya da kanadı	Yürümek mümkün, ama zahmetle
Taşlı, dikenli bir yerde yalınayak yürüdünüz	Meşakkatin doğrudan kişiye binmesi
Temiz bir zeminde yalınayaktınız	Sadelik tarafında okunan hâl
Ayaklarınız tozlu ya da çamurluydu	Gidilen yolun uzuvda bıraktığı iz
Ayaklarınızı yıkadınız	İzin silinmesi; yeni bir hâle hazırlanma
Geri geri yürüdünüz	Vazgeçilen bir yön
Başkasının ayağını gördünüz	Yorum o kişinin gidişine bakar
Ayağınız kesildi	Soru artık nereye gidildiği değil, kimin taşıdığı

Ayağın kırılması ve kayması

En çok sorulan sahne kırılmadır ve klasik okuma kırılan şeyin ne işe yaradığından çıkar: kırılan ayak yürüyemez. Bu yüzden yorum yürümenin durması tarafındadır. Gündelik karşılığı bellidir: sürdürülen bir işin ortasında kesilmesi, çıkılacak bir yolun ertelenmesi, devam edeceği düşünülen bir düzenin durması.

Metinler burada sahnenin tamamına bakar. Ayağın sarılması, desteğe tutunarak yürünmesi ya da rüyanın sonunda iyileşme görülmesi ayrıca kaydedilir ve durmanın kalıcı olmadığı tarafta ele alınır. Uzuvdaki yaranın kendi bahsi ise rüyada yara görmek sayfasındadır.

Ayağın kayması kırılmadan ayrı okunur, çünkü mesele uzuvda değil zemindedir. Türkçenin “ayağı kaymak” tabiri de kişinin değil basılan yerin güvenilmez olduğunu söyler; kaynakların sorduğu soru da budur, nereye basıldı? Sahne düşmeyle bittiyse okuma rüyada düşmek bahsine geçer.

Ayağı bağlayan şey

Klasik tabirde hareketin engellenmesi, hareketin kendisinden ayrı bir bahistir. Ayağa dolanan bir ip, bileğe bağlı bir yük, çamura batan ya da yere yapışan ayaklar bu grupta toplanır ve ayak bağı tarafında okunur: yürünecek yol durmaktadır, yürüyeni tutan bir yükümlülük vardır.

Gündelik karşılığı çoğu zaman somuttur; bırakılamayan bir iş, devredilemeyen bir sorumluluk, bitmesi başkasının kararına kalmış bir süreç.

Adım atmaya çalışıp atamamak bu grubun en sık anlatılan sahnesidir. Aynı sahne koşarken yaşandığında bakılacak yer değişir ve okuma rüyada koşmak bahsine kayar; oradaki ölçü acele, buradaki ölçü ayağın serbest olup olmamasıdır.

Yalınayak kalmak

Ayakkabı bahsi yalınayaklığı vasıtanın eksikliği olarak okur. Ayak bahsinde sorulan soru başkadır: yerle doğrudan temas. Ayakkabı yokken yolun taşı da toprağı da aracısız hissedilir.

Kaynaklarda bu sahnenin iki ayrı okuması bulunur ve ikisini ayıran şey zeminin cinsidir. Taşlı, dikenli ya da çamurlu bir yerde yalınayak yürümek meşakkat tarafında ele alınır: işin zahmetinin doğrudan kişinin üzerine binmesi. Temiz bir zeminde, bahçede ya da mescid gibi zaten ayakkabısız girilen bir yerde yalınayak olmak aynı okumaya girmez; orası sadelik ve hafiflik tarafına yaklaşır.

Ne demek değil: Yalınayaklık tek başına yoksulluk alâmeti sayılmaz. Bu sahnede kaydedilecek ilk ayrıntı ayağın hâli değil, basılan zeminin cinsidir.

Ayaktaki toz ve ayakların yıkanması

Ayaktaki toz birikerek oluşur: ne kadar yürünmüşse o kadar toplanır. Klasik okumanın bu ayrıntıyı ayrı tutması bundandır; toz bir leke değil, katedilen mesafenin ölçüsüdür. Uzak yoldan gelenin ayağı bu yüzden tozlu olmak zorundadır ve o toz kusur sayılmaz. Türkçedeki “ayağının tozuyla” ifadesi de aynı ölçüyü gösterir: henüz yolu üzerinden atmamış olmayı.

Ayakların yıkanması ise izin silinmesi ve yeni bir hâle hazırlanma tarafında okunur. Sahnede niyet, sıra ve akan su varsa okuma abdest bahsine yaklaşır; o ayrı bir bahistir ve rüyada abdest almak sayfasında ele alınır.

Ayağın kesilmesi

Bu sahnenin öbür uzuv sahnelerinden ayrıldığı nokta şudur: ayak gittiğinde yürüme bitmez, devredilir. Kesilen bir ayağın işini bir değnek de, bir binek de, taşıyan biri de üstlenebilir. Klasik okumanın burada uzvun kendisinden çok sahnenin devamına bakması bundandır; tabir metinleri de bu bahsi tek bir karşılığa bağlamaz.

Sorulacak şey tektir: kesildikten sonra hareket var mı, varsa neyin gücüyle?

Hiç yürünemediyse sahne durma tarafındadır: sürdürülen bir gidişin, çıkılmış bir seferin ya da götürülen bir işin kesilmesi. Bu, kırılma bahsindeki geçici durmadan daha ağır ele alınır.

Desteğe tutunarak yürünüyorsa okuma dayanak bahsine geçer. Yürüme devam etmektedir ama kendi gücüyle değil; kişiyi artık kendi ayağı değil tutunduğu şey taşımaktadır. Burada bakılacak yer varılan nokta değil, tutunulan şeydir.

Taşınarak gidiliyorsa vazgeçilen yol değil yürüyüştür. Varılacak yer yerinde durmakta, oraya kendi adımıyla gitme hâli değişmektedir.

Tabir âdâbında asıl olan, hoşa gitmeyen bir sahneyi hayır tarafına yormaktır. Diyanet İşleri Başkanlığı yayını Hadislerle İslâm, Hz. Peygamber’in rüyaların daima hayra yorulmasını istediğini kaydeder; bu sayfa da sahneyi o ölçüyle ele alır.

Ne demek değil: Ayağın kesilmesi, bir uzvun ya da bir yakının kaybına dair bir haber değildir. Bu sahnede kaydedilecek olan kesilmenin kendisi değil, ondan sonra ne olduğudur. Buradaki yorumlar klasik tabir literatüründen derlenmiştir; dinî bir hüküm veya fetva niteliği taşımaz. Diyanet İşleri Başkanlığı’nın yayınlarında da rüyaların delil olmadığı ve onlarla amel edilmeyeceği belirtilir.

Ayağın kırılması ayrı bir bahistir ve önce o ayağın kime delalet ettiği sorulur: rüyada ayağın kırılması.

Psikolojik açıdan

Psikolojik okumada ayak, zemin duygusuyla ilişkilendirilir: kişinin kendi ağırlığını taşıyabildiği hissi ve bastığı yere duyduğu güven.

Sembolleri kişinin iç dünyasındaki karşılıklarıyla okuyan yaklaşımda (C. G. Jung, İnsan ve Sembolleri) bedenin taşıyıcı kısımları, kişinin hayatını sürdürme kapasitesine dair imgeler olarak ele alınır. Ayağın tutmadığı sahneler bu çerçevede güçsüzlükten çok, dayanağın sorgulanmasıyla ilişkilendirilir.

Adım atamama rüyaları çoğunlukla karar eşiklerinde sıklaşır; yön bellidir, hareket yoktur. Ayakların ağırlaşması ve yürümenin yorucu hâle gelmesi ise uzun süren yorgunluk dönemleriyle birlikte anlatılır.