Rüyada Deve Görmek

Genel anlamı

Deve bir günlük iş için seçilmez. Kısa mesafede attan yavaş, dar geçitte katırdan hantaldır; onu değerli kılan şey yolun uzaması, suyun seyrekleşmesi ve yükün ağırlaşmasıdır. Tabirnâmelerin deve maddesini bu kadar geniş tutmasının sebebi de budur: hayvan rüyaya yalnız girmez, yanında bir mesafe ve bir yük getirir.

Attan ayrıldığı yer tam burasıdır. Rüyada at görmek maddesinde okuma hız ve itibar tarafındadır: ata binen yerden yükselir, görünür olur, kendisine bir mertebe eklenir. Devede görünürlük yoktur. Deve, kimsenin bakmadığı saatlerde de yürümeye devam eden hayvandır; at bir günün hayvanıysa deve bir mevsimin hayvanıdır. Bu yüzden at maddesinde sorulan soru hayvanı yönetip yönetemediğinizken, deve maddesinde sorulan soru yükün kime ait olduğu ve yolun ne kadar sürdüğüdür.

İkinci komşu rüyada yol görmek maddesidir ve ikisi aynı şeye bakmaz: yol gidişatın kendisidir, deve o gidişatı taşıyan dayanma gücüdür. Yol maddesinde bakılan şey yolun hâli, deve maddesinde bakılan şey yolcunun dayanıp dayanmadığıdır. Rüyada araba görmek ise klasik binek bahsinin bugünkü işlevsel karşılığıdır; deve, o bahsin uzun yol kolunda durur.

Bu sayfanın sıralaması da bu ayrımdan çıkar: önce yük, sonra yol, sonra yolun geride bıraktığı, en sonda hayvanın hâli.

İslami rüya tabiri

Tabirnâme geleneğinin ana metinleri, İbn Sîrîn’e nispet edilen külliyat, Abdülganî en-Nablusî’nin Ta’tîru’l-enâm fî ta’bîri’l-menâm’ı ve Halîl b. Şâhîn ez-Zâhirî’nin el-İşârât fî ilmi’l-ibârât’ı deveyi tek bir karşılıkla bırakmaz. Maddede birbirine bağlı üç eksen vardır: yolculuk, sabır isteyen büyük bir iş ve metinlerin bir kısmında hüzün.

Üçünün aynı maddede durması çelişki değildir. Uzun yola çıkan kişi aynı anda üçünü birden üstlenmiştir: seferi, yükü ve geride bıraktığını.

Tasavvufî tabir geleneğinden derlenen âdâbda kaydedilen ölçü burada da işler: rüya mevsime, mekâna, şahıslara, görene ve görülene göre farklı yorumlanır. Aşağıdaki karşılıklar herkeste aynı okunmaz.

Yükü kim yükledi

Deve maddesinde ilk sorulan şey hayvanın hâli değil, sırtındaki yükün sahibidir. Deve, yükün altına kendi çöküp kalkan hayvandır; yani yükleme anı rüyanın görünen bir parçasıdır ve tabirde bu ayrıntı boşa gitmez.

Yük sizin yüklediğiniz bir şeyse ve hayvan altında sağlam duruyorsa okuma taşınabilir bir sorumluluk tarafındadır. Uyanık hayatta karşılığı genellikle vadesi uzun ve seçilerek alınmış işlerdir: taksitlere bağlanmış bir borç, yıllara yayılan bir eğitim, bakımı üstlenilmiş bir hasta, tek başına yürütülen bir iş yeri.

Yükü başkası yüklediyse eksen değişir. O zaman rüya işin ağırlığını değil, seçilmemiş olmasını kaydeder. Türkçe bu farkı bir atasözünde tutmuştur: “Ya bu deveyi gütmeli, ya bu diyardan gitmeli.” Cümlenin söylediği şey yükün ağırlığı değil, kişiye bırakılan seçeneğin ikiye inmesidir. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin “Rüya” maddesinde muabbirin ehliyeti sayılırken dilin iştikakını, atasözlerini ve deyimlerini bilmek açıkça şart koşulur; deve bahsinde Türkçenin verdiği hüküm budur.

Ne demek değil: Devenin yük altında görülmesi, sırtınızdaki işin size ağır geldiğine dair bir bilgi taşımaz. Deve zaten yük hayvanıdır; maddede yorumu doğuran şey yükün varlığı değil, hayvanın o yükün altında ne yaptığıdır.

Bindiyseniz: yol ne kadar sürdü

Klasik binek bahsinde bir hayvana binip yola koyulmak sefer tarafında okunur. Devenin buradaki kendine has yanı mesafedir: deveye binen kişi akşam dönmeyi hesaba katmaz. Bu yüzden sahne, kısa vadeli bir hareketten çok uzun sürecek bir işin başına oturmak olarak ele alınır.

İkinci ayrıntı yulardır. Yular sizin elinizdeyse ve hayvan arkanızdan geliyorsa idare sizdedir; deveyi bir başkası çekiyorsa yolun hızına ve yönüne karar veren de odur. Bu bahiste yorumu ikiye ayıran şey çoğu zaman budur: hayvan kimin sözünü dinliyor.

Yolun uzaması bu maddede tek başına olumsuz bir işaret sayılmaz. Deve zaten uzun yol için seçilmiş hayvandır; sahnenin ağırlığını belirleyen şey mesafe değil, hayvanın o mesafeye dayanıp dayanmadığıdır.

Geride bırakılan: hüzün kolu

Metinlerin bir kısmı deveyi hüzün ve ayrılık tarafında kaydeder. Bu, yukarıdaki iki kolla çelişmez; aynı sahnenin öbür yüzüdür. Sefer bir işe başlamaktır, ama aynı anda bir yerden ayrılmaktır: yüklenip yola çıkan kişi arkasında bir ev, bir mevsim ve birkaç kişi bırakır. Deve maddesinin hüzünle anılması hayvanın kendisinden değil, onunla yapılan işin doğasından gelir.

Bu kolun okunduğu sahneler bellidir: devenin yüklenip uzaklaşması, kervanın ardından bakakalmak, gidenin dönüp bakmaması. Yorumu ayıran ayrıntı, gidenin kim olduğudur. Yola çıkan sizseniz okuma sefer tarafına, kalan sizseniz ayrılık tarafına ağar.

Ne demek değil: Bu kol bir kayıp ya da vefat haberi değildir ve öyle sunulamaz. Ayrılık burada mesafeyi anlatır: uzayan bir yokluk, seyrekleşen bir görüşme, ertelenen bir dönüş. Korkutan bir sahne görüldüğünde âdâbın ölçüsü de bellidir, kötüsünden Allah’a sığınılır.

Kızgın deve

En çok sorulan sahne budur ve tabir “kızgın deve” günlük Türkçede de idare edilemeyen bir öfkeyi anlatır. Klasik metinler ürkmüş, saldıran ya da söz dinlemeyen bineği ayrı kaydeder; ortak okuma şudur: hayvanın gücü eksilmiş değildir, yalnızca artık sahibinin hesabına çalışmıyordur.

Devede bu sahnenin ayırt edici yanı öfkenin cinsindedir. Türkçede “deve kini” diye bir tabir vardır: çabuk geçmeyen, uzun süre tutulan kin. Kızgın deve sahnesi de çoğunlukla yeni çıkmış bir tartışmayla değil, uzun zamandır kapanmamış bir meseleyle ilişkilendirilir. Kovalanma, ısırılma ve devenin sizi düşürmesi bu kolun altında ele alınır.

Ne demek değil: Kızgın deve, tanıdığınız birinin size düşman olduğu bilgisi değildir ve bir kimseyi işaret etmek için kullanılamaz. Rüya zannî bilgi verir, kat’î delil sayılmaz; rüyada görülen bir husumet ne bir suçlamanın delili ne de bir davranışın izni sayılır.

Deve sürüsü ve payın küçüklüğü

Tek deve bir işi, sürü o işin ölçeğini anlatır. Sürünün sakin, düzenli ve önünde bir çobanla yürümesi idare altındaki büyük bir iş tarafında okunur; dağılan ve toplanamayan sürü ise idarenin yetişmediği yerdir. Kalabalık bir sorumluluğun anlatıldığı sahnelerde rüyada kalabalık görmek maddesinin ölçüleri de birlikte okunabilir.

Sürü sahnesinin ikinci yüzü, kişinin kendi payını küçük görmesidir. Türkçe bunu da bir deyimle kaydetmiştir: “devede kulak.” Rüyada sürünün büyüklüğü karşısında elindekinin küçüldüğünü hissetmek, klasik okumada bir yoksunluk hükmü değil, ölçek değişiminin kaydıdır.

Rüyanızı bulun

Rüyanızda ne oldu?	Kısaca nasıl okunur
Deveye binip yola çıktınız	Uzun sürecek bir işin başlaması
Yular elinizdeydi, deve arkanızdan geldi	İdarenin sizde olması
Deveyi başkası çekiyordu	Yolun hızına ve yönüne başkasının karar vermesi
Deve yükün altında sağlam durdu	Taşınabilir bir sorumluluk
Yükü siz yüklemediniz	Seçilmemiş, üstünüze bırakılmış bir iş
Deve yükün altında çöktü	Kaldırılamayan bir yük
Deveyi suladınız, yem verdiniz	Yola çıkmadan önce hazırlığın yapılması
Yol uzadı ama deve dayandı	Sabrın karşılık bulması
Deveden indiniz, yol bitti	Uzun süren bir işin tamamlanması
Deve yüklenip uzaklaştı, arkasından baktınız	Ayrılık ve geride kalma; metinlerin hüzün kolu
Deve kızgındı, üstünüze yürüdü	İdare edilemeyen, uzun süredir kapanmamış bir mesele
Deve kovaladı ya da ısırdı	Üstlenilen işin geri tepmesi
Deve sizi düşürdü	Kaldıramadığınız bir yükün elde bırakması
Deve kaçtı, yuları koptu	İdarenin elden çıkması
Bir deve sürüsü gördünüz	İşin ölçeğinin büyümesi
Sürü dağıldı, toplayamadınız	Toparlanamayan bir düzen
Yavru deve gördünüz	Henüz yük taşımayan, yeni başlamış bir iş
Deve çöktü, siz yükü indirdiniz	Sorumluluğun bilerek hafifletilmesi

Buradaki yorumlar klasik tabir literatüründen derlenmiştir; dinî bir hüküm veya fetva niteliği taşımaz. Rüya zannî bilgi verir, kat’î delil sayılmaz. Korkutan bir sahne görüldüğünde klasik âdâbın ölçüsü değişmez: kötüsünden Allah’a sığınılır ve rüya hayra yorulur. Diyanet İşleri Başkanlığı yayını Hadislerle İslâm rüyaların daima hayra yorulmasının istendiğini kaydeder; aynı kurumun yayınlarında rüyaların bir delil olmadığı ve onlarla amel edilmeyeceği de belirtilir.

Psikolojik açıdan

Psikolojik okumada devenin merkezinde güç değil dayanma süresi durur: mesele bir yükü kaldırabilmek değil, onu günlerce taşıyabilmektir.

Sembolleri kişinin iç dünyasındaki karşılıklarıyla okuyan yaklaşımda (C. G. Jung, İnsan ve Sembolleri) yük taşıyan hayvanlar, kişinin üstlendiği ve artık sorgulamadığı sorumlulukların imgesi olarak ele alınır. Yükün ne zaman yüklendiği çoğu zaman hatırlanmaz; taşındığı bilinir.

Bu rüyayı anlatanların çoğu bir sürecin başında değil ortasındadır: uzun bir tedavi, uzun bir dava, uzun bir bakım dönemi, bitmesine daha çok olan bir proje. Devenin yavaşlığı da bu yüzden sık sık huzursuzluk olarak anlatılır; oysa sahnede duran şey yavaşlık değil, işin süresidir.

Hayvanın çöktüğü sahneler ise genellikle molasız geçen dönemlerle birlikte anlatılır. Klasik usûlde muabbirin rüyanın nerede, nasıl ve ne zaman görüldüğünü tespit etmesi ehliyet şartları arasında sayılır; uzun süredir taşınan gerçek bir yük, rüyaya doğrudan taşınır.