Rüyada Üzüm Yemek

Genel anlamı

Elinizde bir salkım vardı ve taneleri koparıp yediniz; ağzınızda kalan tat belki tatlıydı, belki buruk. Tabirci bu sahnede önce bağa değil o lokmaya bakar.

Üzüm görmek ile üzüm yemek aynı bahsin iki ayrı satırıdır. Görmede mahsulün nerede durduğu, neye tutunduğu, kime ait olduğu sorulur; yemede pay artık el değiştirmiş, ağza girmiştir. Asma, sepet ve bağ bozumu soruları bu yüzden rüyada üzüm görmek sayfasına aittir, bu sayfanın konusu lokmadır.

Klasik kaynaklar yenen meyveleri araya giren perdeye göre de sıralar ve üzümü kabuğu olmayan tarafa koyar. Kabuk soyulmaz, araya bir alet girmez, tane doğrudan ağza gider. Yemek fiili bu yüzden üzümde kolaylık tarafında okunur; aşağıdaki dört soru o kolaylığın bozulduğu yerleri arar.

İslami rüya tabiri

Aşağıdaki okumalar Nablusî’nin Ta’tîru’l-enâm’ı, İbn Sîrîn’e nispet edilen Müntehabü’l-kelâm, İbn Gannâm’ın Ta’bîru’r-rü’yâ’sı ve Kavâidü tefsîri’l-ahlâm üzerinden derlendi. Her eserin üzüm bahsinden yalnızca yemeye ait satırlar alındı.

Birinci soru: üzümü mevsiminde mi yediniz?

Mevsiminde yenen üzüm dünyanın tazeliği tarafında okunur, mevsim dışında yenen üzüm ise vaktinden önce ele geçen bir paydır.

Nablusî maddeye rızkın niteliğini tarif ederek başlar, sonra mevsimi devreye sokar:

Üzüm rüyada güzel bir rızıktır; sürekli, geniş ve saklanabilen bir rızıktır. Mevsiminde dünyanın tazeliğidir, mevsiminin dışında ise vaktinden önce eline geçen bir hayırdır; bazen de vaktinden önce kendisine acele ettirilmiş bir haram olur.

Ta’tîru’l-enâm

Müntehabü’l-kelâm aynı ayrımı ak üzüm üzerinden kurar: mevsiminde dünyanın hoşluğu ve hayrı, mevsim dışında ise umduğu vakitten önce eline geçen mal. İki kayıt birlikte okunduğunda mevsim sorusunun neyi ölçtüğü anlaşılır; ölçülen şey payın büyüklüğü değil, geldiği vakittir.

Gündelik karşılığı beklenenden önce yatan bir para, erken kapanan bir hesap, hak doğmadan alınan bir ücrettir. Kaynak burada ikinci ihtimali de açık bırakır ve acelenin helalliğinin sorulmasını ister.

İkinci soru: yediğiniz tane ak mı, kara mı?

Ak üzüm yemek açık ve görünür bir fayda, kara üzüm yemek ise ya gizli kalan ya da elde durmayan az bir fayda sayılır.

İbn Gannâm ak üzümü yemekle birlikte şifa tarafına geçirir ve gerekçesini de yazar:

Ak üzüm hayır ve şifadan başkası olmaz. Nûh’un göğsüne bir hastalık isabet etti, ona üzüm yemesi bildirildi; o da yedi ve hastalığından şifa buldu.

Ta’bîru’r-rü’yâ, İbn Gannâm

Bu gerekçe eserin kendi ta’lîlidir, hadis ya da âyet olarak aktarılmaz; Nablusî de aynı satırı aynı gerekçeyle kaydeder. Dikkat edilecek yer şudur: gerekçe görmeye değil yemeye bağlıdır, tane yenmedikçe şifa okuması işlemez.

Kara üzümde ses tek değildir. Nablusî onu az bir menfaat ve kalıcı olmayan bir rızık diye kaydeder. İbn Gannâm aynı maddenin sonunda Artemidoros’tan naklen kara üzümü gizli fayda sayar; Huneyn b. İshâk’ın Arapçaya aktardığı Oneirokritika metninde ak üzüm apaçık görünen faydaya, kara üzüm gizli faydaya bağlanır. Renk burada bir hüküm değil, faydanın görünürlük derecesidir. Mevsim dışına çıkıldığında kaynakların kara üzümde ayrışması ayrı bir meseledir ve kök sayfada ele alındı.

Üçüncü soru: tat nasıldı, lokma zahmetsiz mi geldi?

Tatlı ve kabuksuz gelen üzüm başı da sonu da zahmetsiz bir rızık sayılır, ekşilik ise okumayı yiyenin kendi hâline çevirir.

Kavâidü tefsîri’l-ahlâm meyve faslını doğrudan tatla açar:

Meyvelerin tatlısı iyidir, tatlılığın uygun olmadığı hasta müstesna; ekşisi kötüdür, ekşiliğin fayda verdiği kimse müstesna. Üzüm ve taze hurma gibi bir arada toplu duran her meyve fayda ve kolay bir rızıktır, dağınık duran her şey ise daha yorucu bir rızıktır.

Kavâidü tefsîri’l-ahlâm

Aynı eser meyveleri bir de perdeye göre dizer. Üzüm, incir, erik ve elma gibi kabuksuz yenenler başında da sonunda da sıkıntı bulunmayan rızık sayılır; cevizde, narda ve muzda zahmet kabuğun sertliği kadar artar. Üzüm yeme sahnesinin kolay gelen kazanç tarafında durmasının sebebi budur.

Ekşi tat tek başına bir hüküm doğurmaz, çünkü kaide ekşiliğin kime fayda verdiğini sorar. Safrası baskın kişi için ekşinin tatlıdan iyi olduğu açıkça kaydedilir. Gündelik karşılığı şudur: zor görünen bir kazanç, kişinin o günkü hâline denk düşüyorsa zorluk hanesine yazılmaz.

Dördüncü soru: çekirdeği ne yaptınız?

Taneyi atıp çekirdeği elinde tutmak, kaynakta hane içinde bir çekişme ve işi kendi eliyle zorlaştırmak olarak okunur.

Nablusî bu sahneyi ayrı bir vaka olarak yazar:

Üzüm topladığını, çekirdeğini alıp üzümü attığını gören kimse karısıyla çekişir ve işi kendi nefsine zorlaştırır.

Ta’tîru’l-enâm

Sahnenin mantığı açık: yenecek olan tanedir, atılacak olan çekirdektir. Rüyada bu sıra tersine döndüğünde tabirci üzüme değil yiyene bakar. Gündelik karşılığı faydayı bırakıp artığı savunmak, kazancın kendisiyle değil etrafındaki tartışmayla uğraşmaktır. Nablusî aynı maddede üzümü temiz rızık, ülfet ve muhabbet tarafına koyar; çekirdek sahnesi bu satırın tam karşısında durur.

Aynı sayfada bir uyarı daha vardır: rüyada üzüm yemek bazen şarap içmeye, şarap içmek de üzüm yemeye delâlet eder. Sarhoş edici içeceğin tabiri başka bir bahistir ve burada ele alınmaz.

Ne demek değil: Üzüm yemek bir mal vaadi değildir; kara üzüm yemek de peşinen bir uyarı sayılmaz. Kaynaklar ölçüyü miktara değil vakte, tada ve lokmanın akıbetine bağlar. Rüyanın hangi tasnife girdiği ise ayrı bir sorudur ve rüya çeşitleri bahsinde ele alınır. Buradaki yorumlar klasik tabir literatüründen derlenmiştir; dinî bir hüküm veya fetva niteliği taşımaz.

Psikolojik açıdan

Yemek rüyada bir sahiplenme hareketidir ve üzümde bu hareket bölüşmenin sonuna denk düşer. Salkım ortada dururken pay henüz tartışmalıdır; tane ağza girdiğinde tartışma kapanmıştır. Sahne bu yüzden uzun bekleyen bir hakkın, ödemenin ya da iznin sonunda gelip tamamlandığı dönemlerde sık anlatılır.

Mevsim dışı üzüm yediğini hatırlayanların anlatısında çoğunlukla acele duygusu bulunur. Hak ettiğinden önce gelen bir imkân, sırası gelmeden açılan bir kapı, henüz tamamlanmamış bir işin karşılığı. Rahatsızlık imkânın kendisinden değil, zamanlamasından gelir.

Çekirdeği tutup taneyi atma sahnesi bunun tersi bir hâle eşlik eder: elindeki iyiliği değil, onun etrafındaki kırgınlığı taşımak. Böyle sahneler ev içi çekişmelerin uzadığı dönemlerde çoğalır. Psikolojik okuma burada bir hüküm vermez, yalnızca sahnenin hangi vakitlerde sıklaştığını söyler.