Rüyada Üzüm Toplamak

Genel anlamı

Rüyanızda eliniz bir salkıma uzandı ve üzüm dalından koptu. Mahsul zaten oradaydı; sahnede değişen tek şey onu sizin almanızdı.

Bu yüzden üzüm toplamak rüyası, üzümü yalnızca görmekten ayrı bir yerde okunur. Bakan kişi mahsulün hâlini bildirir, toplayan kişi onunla bir ilişkiye girer. Asmanın neye tutunduğu, mevsim ve renk ayrımları rüyada üzüm görmek sayfasında duruyor. Burada sorulan şey daha dar: elinizin ne aldığı ve o üzümün nereden geldiği.

Aşağıdaki dört soru klasik tabirnâmelerin üzüm toplamak sahnesinde fiilen sorduğu sorulardır. Hangisini hatırlıyorsanız okumanız oradan başlar.

İslami rüya tabiri

Birinci soru: salkımı bütün mü kopardınız, tane tane mi topladınız?

Bütün bir salkım toplanmış bir mal, dağınık tane ise küçük bir fayda olarak okunur.

Geleneğin bu bahiste en çok tekrar ettiği satır salkımla ilgilidir. Müntehabü’l-kelâm kerm ve üzüm bahsinde şöyle der:

Kim üzümden bir salkım topladıysa karısından derlenmiş bir mal elde eder; denildi ki salkım bin dirhemdir.

Müntehabü’l-kelâm

Nablusî ve İbn Gannâm aynı satırı “karısından” yerine “bir kadından” diye aktarır; biri ilişkiyi daraltır, öbürü geniş bırakır. Buradaki ölçü miktardan çok bütünlüktür. Salkım dalından tek parça ayrıldığı için derlenmiş, bir araya gelmiş bir mala benzetilir; bin dirhem de bir fiyat listesi değil, salkımın tek bir kalem sayıldığını gösteren bir ifadedir.

Aynı maddenin sonunda Nablusî dağınık tane toplamayı ayrı bir yere koyar ve bunu az bir fayda sayar. İkisi arasındaki fark rüyada da gündelik hayatta da aynıdır: bir salkımı koparmak tek hareket, yerden tane toplamak uzun bir uğraştır. Eğilip tane tane topladığınız bir sahne hatırlıyorsanız gelenek size bolluk değil, harcanan emeğe göre küçük kalan bir karşılık söyler.

İkinci soru: üzümü nereden topladınız?

Mahsulün alındığı yer, mahsulün kendisinden daha çok şey belirler.

İbn Gannâm, elma bahsinde meyve toplamaya dair genel bir kaide verir: kendi ağacından olmayan bir meyveyi toplayan kişi helal olmayan bir iş üzerinde durur. Bu kaide üzüm sahnesine doğrudan oturur, çünkü bağ sahipli bir yerdir; bir bağa girmek bir meyveyi dalında görmekten farklıdır.

Kavâidü tefsîri’l-ahlâm aynı meseleyi bir adım ileri taşır ve kökünün cinsinden olmayan bir meyveyi toplamayı, kişinin kendi cinsinden olmayan bir taraftan gelen fayda diye okur: başka bir beldeden gelen kazanç, nesepten gelmeyen bir yakınlık. Kaide hüküm vermez, payın nereden geldiğini sorar.

Nablusî ise sahneyi belirli bir kapının önüne taşıdığında tonu değiştirir:

Kim sultanın kapısından kara üzüm topladıysa ve tanelerin sayısını biliyorsa, tane sayısınca kamçıya çarpılır.

Ta’tîru’l-enâm

İbn Gannâm bunu daha yumuşak aktarır ve “o kamçılardan sakınsın” der. Satırın bugünkü karşılığı güçlü bir kapıdan alınan, sayısı bilinen, kaydı tutulan bir paydır; hesabı sorulacak bir alış demektir. İbn Kuteybe’nin Ta’bîru’r-rü’yâ’sında bunun bir komşusu vardır: ağaçların diplerinden meyve toplayan kişi, şerefli bir adamla çekişir ve üstün gelir. Dalından değil dibinden toplamak, hakkını tartışarak almak tarafına yazılmıştır.

Üçüncü soru: üzümü vaktinde mi topladınız?

Üzüm toplamak sahnesinde vakit, bu sayfada rengin önüne geçer.

Nablusî üzümü mevsiminde dünyanın tazeliği sayar; mevsim dışında ise “vaktinden önce ele geçen bir hayır” der ve bazı rüyalarda bunun vaktinden önce acele ettirilmiş bir kazanca döndüğünü ekler. Toplamak fiili bu ayrımı keskinleştirir, çünkü toplayan kişi vakti kendisi tayin etmiş olur.

Artemidoros’un Huneyn b. İshâk eliyle Arapçaya geçen metni üzümü bu konuda daha geniş tutar:

Üzüm hem vaktinde hem vakti dışında hayırdır; kadınlardan yahut kadınlar sebebiyle gelen faydalara delalet eder. Açıkta duran faydaya ak üzüm, gizli kalan faydaya kara üzüm delalet eder.

Oneirokritika

İki aktarım yan yana durur ve birbirini silmez. Nablusî mevsimsiz toplamada bir acelecilik görür, Artemidoros üzümü mevsim ayrımının dışında bırakır ve ayrımı renge taşır. İbn Gannâm da Artemidoros’tan ağaç meyveleri için daha genel bir kaide nakleder: vakti dışında toplanan meyve boşa giden bir yorgunluktur. Mevsimi hatırlamıyorsanız bu soruyu atlayın; geriye ilk iki soru kalır ve yorumun ağırlığı zaten oralardadır.

Dördüncü soru: topladığınız üzümü ne yaptınız?

Toplamakla iş bitmez; elde kalanın ne olduğu okumayı tamamlar.

Nablusî’nin üzüm maddesinde bu sorunun en net cevabı vardır:

Kim üzüm topladığını, çekirdeğini alıp üzümü attığını gördüyse karısıyla çekişir ve iş kendisine zorlaşır.

Ta’tîru’l-enâm

Sahne tersine çevrilmiş bir seçimi anlatır: yenebilir olanı atıp atılacak olanı saklamak. Gündelik karşılığı bir pazarlıkta esası bırakıp ayrıntıda diretmek, eline geçen imkânın işine yarayan kısmını değil tartışılacak kısmını almaktır. Kavâidü tefsîri’l-ahlâm’ın karine ölçüsü de buraya bağlanır: toplanan meyve çürük, kirli ya da kurtlu göründüyse sahnenin iyi tarafı zayıflar, çünkü tabirci yalnızca fiile değil fiilin bıraktığı hâle bakar. Sepeti doldurup eve getirmek ise sahneyi kapatır; mahsul toplandığı yerde kalmamış, sahibine ulaşmıştır.

Ne demek değil: Üzüm toplamak hazır bir servet işareti değildir. Bu bahsin tamamında ölçü, elinize geçenin miktarı değil bütünlüğü ve hesabıdır; bir salkımı bütün koparmak küçük ama kaydı temiz bir kazancı da anlatabilir. Buradaki yorumlar klasik tabir literatüründen derlenmiştir; dinî bir hüküm veya fetva niteliği taşımaz.

Psikolojik açıdan

Toplama rüyaları çoğunlukla karşılık bekleyen bir emeğin olgunlaştığı dönemlerde anlatılır. Uzun süredir sürdürülen bir işin sonucunun göründüğü, bir ödemenin ya da kararın beklendiği haftalarda sahne sıklaşır.

Yerden tane tane toplanan sahneler ise farklı bir duyguyla gelir. Anlatan kişi genellikle çok sayıda küçük işi aynı anda yürüten, her birinden az karşılık alan bir dönemdedir; rüyadaki eğilip doğrulma hareketi bu yorgunluğu doğrudan taşır.

Başkasının bağından toplanan sahneler ise hak duygusuyla ilgilidir. Payının meşru olup olmadığını içinden tartan, bir imkânı kabul edip etmemekte duraksayan kişiler bu sahneyi sık görür. Psikolojik okuma burada bir karar vermez, yalnızca sorunun hangi dönemlerde yükseldiğini söyler.