Rüya Çeşitleri: Rahmânî, Nefsânî ve Şeytânî Rüya

Rüya neden üç türe ayrılır?

Klasik tabir geleneğinde uykuda görülen her görüntü, anlamı aranacak bir işaret sayılmaz. Kaynaklarda sâdık rüyanın Allah’tan, karışık rüyanın şeytandan olduğu rivayet edilir. Rahmânî, nefsânî ve şeytânî ayrımının dayanağı budur. Rüyanın gelenekteki genel yeri için rüya nedir sayfasına bakabilirsiniz.

Aynı çerçevede, mü’minin sâlih rüyasının nübüvvetin kırk altı cüzünden bir cüz olduğu bildirilir (Buhârî, Ta’bîr 4, 5; Tirmizî, Rü’yâ 2-3). Bu ifade rüyaya bir değer tanır; ama “bir cüz” demek, rüyayı vahyin yerine koymamak demektir de.

Tabir usûlünde bu ayrımın pratik bir karşılığı vardır: tabir edilmeden önce rüyanın rahmânî mi şeytânî mi olduğu tespit edilmelidir. Sıralama şudur: önce tür, sonra anlam. Sembolün karşılığına bakmak ikinci adımdır, birinci adım değildir.

İbn Haldûn Mukaddime’nin tabir bölümünde ruhun uykuda mânalar âlemine geçtiğini, gayb âleminden yansıyan suretleri idrak ettiğini, yansıma zayıf olduğunda ise tabire ihtiyaç doğduğunu anlatır. Bu tarif, bazı rüyaların neden apaçık, bazılarının neden karmakarışık göründüğünü açıklar.

Rahmânî rüya: hatırlanan ve iz bırakan rüya

Rahmânî rüya, sahibine bir müjde ya da bir uyarı taşıyan rüyadır. Pratikte şu işaretlerle tanınır:

• Net hatırlanır. Uyandıktan yarım saat sonra sahne dağılmaz. Kişiler, mekân ve sıralama yerinde durur. Anlatırken boşluk doldurmanız gerekmez.
• Düzenli bir sahnesi vardır. Olaylar bir baştan bir sona akar. Mekân ortasından başka bir mekâna atlamaz, tanıdığınız biri cümle ortasında başka birine dönüşmez.
• Geride bir hâl bırakır. Ya bir sükûnet ya da ciddiye alınmış bir uyarı hissi kalır. Bu his, korkudan farklıdır: korkutmaz, ayıltır.

Yukarıdaki üç madde, rüyayı uyandıktan sonra tartmak için pratik ölçütlerdir. Usûlde ayrıca iki karîne kayıtlıdır: tekrar tekrar görülen rüya sahihtir ve seher vaktinde görülen rüyalar sahihtir. Yani aylar boyunca aynı sahneyi getiren bir rüya ya da sabaha karşı görülen bir rüya, tabire daha elverişli sayılır.

Bu türün özel bir hâli, Hz. Peygamber’in rüyada görülmesidir. Rivayette onu rüyada görenin gerçekten gördüğü, şeytanın onun suretine giremeyeceği bildirilir (Buhârî, Ta’bîr 2, 10; Müslim, Rü’yâ 10). Bu rüyanın kendine mahsus hükümleri için rüyada Peygamberi görmek sayfasına bakabilirsiniz.

Burada bir sınırı kaçırmamak gerekir. Rüyanın rahmânî olduğuna kanaat getirilmesi, ondan hüküm çıkarılabileceği anlamına gelmez. Ehl-i Sünnet âlimlerinin ortak kabulü, rüyanın zannî bilgi verdiği ve kesin delil sayılmadığıdır. Rüyada duyulan bir söz ne emirdir ne fetva.

Nefsânî rüya: gündüzün uykuya taşınması

Nefsânî rüya, kişinin gün içindeki düşünce, istek, korku ve meşguliyetlerinin uykuya yansımasıdır. Tabirin en çok gereksiz yere arandığı tür budur.

Ayırt edici işareti basittir: rüyanın malzemesi zaten gündüzünüzdedir.

• Gün boyu birini uzun uzun düşünen kişi, gece o kişiyi görür. Ayrılık aşamasındaki biri için rüyada sevgili görmek çoğu zaman bu türdendir.
• Taşınma hazırlığındaki biri rüyada ev görmek sahnesini haftalarca görebilir.
• Yakınını yeni kaybetmiş biri onu sık sık rüyada görür. Rüyada ölmüş birini görmek sahnelerinin bir kısmı yas sürecinin uykuya yansımasıdır.
• Gebelik ihtimalini haftalardır konuşan biri için rüyada hamile olduğunu görmek çoğunlukla bir haber değil, zihnin o gün üzerinde durduğu konudur.

Nefsânî rüyada sahne genellikle tanıdıktır ama sıradandır: mesajlaşırsınız, yolda yürürsünüz, bir işi bitirmeye çalışırsınız. Geride bir uyarı ya da sükûnet değil, çoğu zaman yalnızca yorgunluk kalır.

Kendinize sorulacak soru şudur: bu kişiyi, bu mekânı ya da bu meseleyi son bir hafta içinde kaç kez düşündünüz? Cevap “çok” ise rüyanın kaynağını dışarıda aramaya gerek yoktur.

Şeytânî rüya: korkutan ve karıştıran rüya

Şeytânî rüya, korkutan ve zihni karıştıran rüyadır. Karışık rüyanın şeytandan olduğu rivayeti bu tarafı adlandırır. Pratikte şu işaretlerle görülür:

• Korkutur ve o korku uyandıktan sonra da sürer. Rüya biter, sıkıntı kalır.
• Tutarsızdır. Sahne yerinde durmaz, mekânlar birbirine geçer, sonu bir yere bağlanmaz.
• Yönü hep aynıdır: kovalanmak, kaçmak, düşmek, boğulmak, ele geçirilmek. Rüyada kaçmak ve rüyada düşmek sahneleri bu grupta sık görülür.
• Bir anlam vermez, bir şey söyler gibi yapar. Kişiyi bir işaret bulduğuna inandırıp huzursuz bırakır. Karabasan ve benzeri sahnelerin ele alındığı rüyada cin görmek sayfası bu türe yakın örnekleri toplar.

Gelenekte bu tür rüyalar karşısında yapılacak şey tabir aramak değildir. Kötü rüyalardan Allah’a sığınılır ve rüya anlatılmaz; bu durumda izlenecek âdâb kötü rüya görünce ne yapılır sayfasında ayrıca ele alınır. Rivayette rüyanın anlatılmadığı müddetçe bir kuşun ayağında durduğu, anlatılınca düştüğü bildirilir (Tirmizî, Rü’yâ 6; Ebû Dâvûd, Edeb 96). Usûlde bunun karşılığı şöyle ifade edilir: anlatılmamış rüya, açılmamış mektup gibidir. Rüyanın ehliyetsiz kişilere anlatılmaması ve onlara tabir ettirilmemesi de aynı âdâbın parçasıdır. Kur’an’da Hz. Ya’kūb’un, Hz. Yûsuf’a rüyasını kardeşlerine anlatmamasını söylemesi bu âdâbın dayanağı olarak zikredilir.

Hangi rüya tabir edilmez?

Bu sayfanın en pratik sorusu budur ve cevabı nettir: tabir asıl olarak rahmânî rüya için anlamlıdır.

Nefsânî rüya tabir edilmez. Gün içinde zihni meşgul eden şeyin gece sahneye dönüşmesi bir işaret değil, bir yansımadır. Onda anlam aramak, olmayan bir işaretin peşine düşmektir. Sonucu da bellidir: kişi kendi kaygısını dışarıdan gelmiş bir haber sanır ve o kaygıyla karar verir. Sembol sözlüklerinin en çok yanlış kullanıldığı yer burasıdır.

Şeytânî rüya tabir edilmez, anlatılmaz. Amacı korkutmak ve karıştırmak olan bir sahnede tutarlı bir anlam aramak, korkuyu büyütmekten başka işe yaramaz.

Bu yüzden bu sitedeki sembol sayfalarını kullanmadan önce yapılacak ilk iş, rüyanın hangi türe girdiğine karar vermektir. Sayfalardaki yorumlar, tabire elverişli görülen rüyalar için yazılmıştır.

Kendi rüyanızı sınıflandırmak için beş soru

Tabir usûlünde muabbirin, rüyanın nerede, nasıl, ne zaman ve kim tarafından görüldüğünü tespit etmesi gerektiği kayıtlıdır. Aynı tespit kişinin kendisi için de yapılabilir:

1. Ne zaman görüldü? Seher vaktine denk gelen bir rüya usûlde daha sahih sayılır.
2. Tekrar ediyor mu? Tekrarlanan rüya, tabire elverişli sayılan karînelerden biridir.
3. Sahne düzenli mi? Baştan sona akan bir sahne ile parçalanmış görüntüler aynı şey değildir.
4. Malzemesi gündüzünüzden mi geliyor? O gün konuşulan, endişelenilen, planlanan bir konunun devamı ise nefsânî tarafa yakındır.
5. Geride ne kaldı? Sükûnet ya da ayıltıcı bir uyarı bir tarafa, sürüp giden korku ve karışıklık öbür tarafa işaret eder.

Bu beş sorunun cevabı, sembolün anlamına bakmadan önce hangi kapıdan girileceğini gösterir.

Bu ayrım kesin bir teşhis değil

Rüya türlerini birbirinden ayıran bu işaretler karînedir, ölçüm değildir. Bir rüya iki tarafa da yakın durabilir; hiçbir tabirci, gören kişinin hâlini bilmeden kesin konuşamaz.

Bir nokta da usûlün kendisinden gelir: rüyalar kötü yorumlanmaz, hayra yorulur. Diyanet İşleri Başkanlığı yayını Hadislerle İslâm, Hz. Peygamber’in rüyaların daima hayra yorulmasını istediğini kaydeder (c. 1, s. 467). Türü belirsiz kalan bir rüyada tercih, korkutan yorumdan yana kullanılmaz.

Son olarak sınır tekrar edilmelidir. Diyanet İşleri Başkanlığı yayınlarında rüyaların bir delil olmadığı ve onlarla amel edilmediği belirtilir. Bu sayfa bilgi verir, fetva vermez; buradaki hiçbir cümle dinî bir hüküm değildir. Rehberin diğer bölümlerine rüya tabiri rehberi sayfasından ulaşabilirsiniz.