Rüyada Siyah Üzüm Görmek

Genel anlamı

Gözünüzün önünde koyu renkli bir salkım vardı: taneler siyaha çalıyordu, belki elinizdeydi, belki asmada asılı duruyordu. Üzüm bahsinde rengin kendisi için ayrı bir satır açılan tek yer burasıdır.

Bu ayrı satır bir hüküm değil, bir tartışmanın kaydıdır. Üzümün genel okuması, asmanın dayanağı ve salkımın bölünüşü üzerinden kurulur; o çerçeveyi rüyada üzüm görmek sayfası anlatır. Siyah üzüm o çerçevenin içinde durur, ama metinler onu hem bereket hem de sıkıntı tarafında anan ikili bir kayıtla aktarır.

Bu yüzden siyah üzüm rüyalarında aranacak şey renk değildir; renk zaten bellidir. Aranacak şey salkımı çevreleyen üç ayrıntıdır: üzümün mevsimi, salkımın durduğu yer ve tanelerin sayılıp sayılmadığı. Aşağıdaki sorular bu üç ayrıntıyı ayırmak içindir.

İslami rüya tabiri

Siyah üzüm, klasik tabirnâmelerin kendi aralarında anlaşamadığı az sayıdaki maddeden biridir. Aynı sembolü aynı sayfada hem rızık hem keder olarak kaydeden metinler vardır; bu bir tutarsızlık değil, aktarımın korunmuş hâlidir. Tabircinin işi burada tek hüküm vermek değil, hangi sahnenin hangi okumaya düştüğünü bulmaktır.

Birinci soru: üzüm kendi mevsiminde miydi

Mevsim bu bahiste ilk sorudur, çünkü metinler okumayı doğrudan vakte bağlar.

Nablusî, siyah üzümü ak üzümden ayırdığı satırda vakti şöyle anar:

Siyah üzüm kalıcı olmayan bir rızıktır. Denildi ki: vaktinde keder, vakti dışında hastalıktır.

Ta’tîru’l-enâm, el-ineb maddesi

İlginç olan şu: aynı ayrımı yapan ikinci metin, iki tarafı ters sıralar.

Siyah üzüm vakti dışında keder ve hüzün, vaktinde hastalık ve korkudur.

Müntehabü’l-kelâm, el-kerm ve’l-ineb bahsi

İki eser de mevsimi ölçü alır, ama hangi tarafın hangisine düştüğü konusunda aynı şeyi söylemez. Bunu tek cümleye indirmek aktarımı bozar. Elde kalan sağlam kayıt şudur: siyah üzümde vakit sorulur, ve mevsiminin dışında görülen bir salkım her iki metinde de dikkat çeken bir sahnedir.

İkinci soru: salkım elinizde miydi, asmadan mı sarkıyordu

Salkımın asmada asılı durup durması, bu bahsin en açık ayrımıdır.

Üç ayrı metin aynı sahneyi ayrıca kaydeder: üzüm koparılmış değil, kütüğünden sarkıyorsa okuma değişir.

Onu asmasından sarkmış görürse, şiddetli soğuk ve korkudur.

Müntehabü’l-kelâm, el-kerm ve’l-ineb bahsi

İbn Gannâm aynı sahneyi daha kısa yazar ve yalnızca şiddetli soğuğa bağlar. Nablusî ise aynı satırda korkuyu öne çıkarır. Üçünün birleştiği yer sahnenin kendisidir: salkım hâlâ asmadadır, henüz alınmamıştır, rüyayı gören ona bakıp durmaktadır. Gündelik karşılığı bir beklemeye girer: gelmesini beklediğiniz, ama elinize geçip geçmeyeceğini bilmediğiniz bir şeyin üstünüzde asılı kalması.

Salkım elinizdeyse sahne bu satırdan çıkar. O zaman geçerli olan kayıt, siyah üzümü az ama gerçek bir menfaat sayan okumadır. Nablusî bunu iki kez anar: bir kez üzümün kendisi için, bir kez de toplama fiili için.

Üçüncü soru: taneleri saydınız mı, nereden topladınız

Tane sayısını bilmek, metinlerde ayrıca kaydedilmiş bir ayrıntıdır ve okumayı hesap tarafına çeker.

Tabirnâmelerin en özel siyah üzüm satırı burada durur. Sahne tarif edilmiş hâliyle çok dardır: toplanan yer bir yetki kapısıdır ve rüyayı gören tanelerin kaç tane olduğunu bilmektedir.

Sultanın kapısından siyah üzüm toplayan ve tanelerinin sayısını bilen kimse, tane sayısınca kırbaçtan sakınsın.

Ta’bîru’r-rü’yâ, el-ineb bahsi

İki şey birlikte sayılmıştır: izinsiz alınan pay ve bilinen sayı. Tabircinin burada sayıya bakması usûlün bir maddesidir; sayı hatırlanıyorsa yoruma girer. Gündelik karşılığı bir hesap sorulmasıdır: yetkisi olmayan bir yerden alınan bir payın, alınan miktar kadar geri sorulması.

Sayı hatırlanmıyorsa bu satır işlemez. Üzümü kendi bağınızdan, pazardan ya da bir tanıdığın sofrasından aldıysanız sahne buraya girmez; o zaman geriye mevsim ve salkımın hâli kalır.

Dördüncü soru: menfaat açıkta mıydı, gizli mi

Siyah üzümün en açık olumlu okuması, faydanın görünmeyen tarafta durmasıdır.

Arap tabir geleneğine Yunancadan geçen aktarım, renk ayrımını apayrı bir yere oturtur. Orada siyah üzüm kerih değildir; yalnızca faydasının göze görünmemesiyle ayrılır.

Açık ve görünür menfaate beyaz üzüm, gizli menfaate ise siyah üzüm delalet eder.

Oneirokritika, Huneyn b. İshâk tercümesi, üzüm bahsi

İbn Gannâm bu okumayı kendi kitabına alır ve kaynağını açıkça Artemidoros’a verir. Ardından yaptığı şey tabir edebiyatında nadirdir: kendi tecrübesini ayrı bir cümleyle not düşer ve siyah üzümün kendi gördüğü rüyalarda az ya da çok, keder olarak çıktığını yazar. Yani nakli aktarır, sonra katılmadığını söyler.

Müntehabü’l-kelâm da aynı tartışmayı kaydeder ve tarafların ağırlığını belirtir:

Bazı tabirciler siyah üzüm kerih görülmez dedi; fakat tabircilerin çoğu onu kerih görür.

Müntehabü’l-kelâm, el-kerm ve’l-ineb bahsi

Geleneğin bu bahsi tek sesle kapatmaması siyah üzümü belirsiz bırakmaz, aksine neye bakılacağını gösterir. Renk sabittir, değişen sahnedir. Nablusî’nin aynı maddedeki kısa benzetmesi bu yüzden akılda kalır: ak üzümü gündüze, kara üzümü geceye benzetir. Gece kötü bir vakit değildir; görünürlüğü az bir vakittir.

Ne demek değil: Siyah üzüm görmek bir hastalık ya da felaket işareti sayılmaz. Metinlerin keder tarafındaki kayıtları belirli sahnelere bağlıdır: mevsim dışına çıkmış bir salkım, asmada asılı kalmış bir üzüm, sayısı bilinen taneler. Bu ayrıntılar rüyanızda yoksa o satırlar sizin sahnenize ait değildir. Buradaki yorumlar klasik tabir literatüründen derlenmiştir; dinî bir hüküm veya fetva niteliği taşımaz.

Psikolojik açıdan

Psikolojik okumada bu rüyanın ayırt edici yeri salkımın asılı kalmasıdır. Bir şeyin tam üstünüzde durup hâlâ size geçmemiş olması, bekleyişin içinde geçen dönemlerde sık anlatılan bir görüntüdür.

Tane sayma sahnesi de kendi dönemini gösterir. Bir payı, bir borcu ya da bir alacağı kalem kalem hesaplayan kişilerde rüyanın sayıya dönmesi beklenir; sayı rüyada rahatsız edici bir ağırlık kazanır.

Rengin koyuluğunun kendisi ise çoğunlukla belirsizlikle anlatılır. Elinizde bir şey vardır, miktarı bellidir, ama ne olduğunu tam göremezsiniz. Psikolojik okuma burada hüküm vermez; yalnızca sahnenin hangi dönemlerde çoğaldığını söyler.