Rüyada Ayakkabı Görmek

Genel anlamı

Ayakkabı rüyası anlatılırken hep aynı ayrıntı atlanır: onunla yürüdünüz mü. Klasik sözlükler tam oradan tutar.

Bugün ayakkabı denince akla “yol” gelir; kaynaklarda böyle yazmaz. İki eser maddeyi birbirinden bağımsız olarak aynı altı karşılıkla açar: eş, hizmetli, binek, dost, ortak ve yolculuk. Beşi insan, biri yolculuk. Yani ayakkabı önce yürüdüğünüz yol değil, yanınızda yürüyendir.

Gerekçesi de ayakkabı maddesinde yazmaz. Kadınların işini gören zanaatkâr anlatılırken iki ayrı sözlük aynı lafzı kurar: çünkü ayakkabı kadındır. Üçüncü bir eser aynı kaideyi kendi başına işletir ve ayakkabıların tevilde kadınlar olduğunu söyler.

Çifti ikiye bölen şey de nesne değil fiildir. Giyip yürüdüyseniz sefer, giyip yürümediyseniz bir bağ. Sayfanın tamamı bu ayrımın üstünde durur.

İslami rüya tabiri

Ayakkabınıza ne oldu

Rüyanızda ne oldu?	Kısaca nasıl okunur
Giydiniz ve onunla yürüdünüz	Karadan bir yolculuk: tayin, taşınma, ertelenmiş gidiş
Giydiniz ama hiç yürümediniz	Yolculuk değil bağ: nikâh, elinize geçen bir mülk
Kendi mahallenizde yürüdünüz	Eve ve eşe dönen bir mesele
Yola koyulup maksatla yürüdünüz	Uzun bir gidiş; kaynaklarda hac da aynı satırda
Size ayakkabı verildi, elinizde tuttunuz	Edinilen bir bağ; henüz yürünmemiş bir imkân
Bağı, kayışı koptu	Yolun geri kalması; üstünüzden kalkan bir kefalet
Tek ayakkabıyla yürüdünüz	Eşten ya da ortaktan ayrılık; yarım kalan yolculuk
İki ayakkabıyla yürürken biri çıktı	Kardeşten ya da ortaktan yol üstünde ayrılmak
Ayakkabıyı çıkardınız	Velâyet ve emniyet: elinize geçen bir yetki
Yalınayak yürüdünüz	Kaynaklar ikiye ayrılır: yorgunluk ya da gamın gitmesi
Ayağınıza tam oturdu	Size uygun bir eş, sizi sıkmayan bir iş
Dar geldi, ayağınızı sıktı	Sıkışma ve borç; gidip gelmenin engellenmesi
Her adımda ses çıkardı	Gizli olanın duyulması; evde yükselen ses
Topuğu yoktu ya da kopmuştu	Arkanızı koruyacak bir tarafın olmaması
Yamalıydı	Yanında çocuğu olan biriyle kurulan bir bağ
Ayakkabıyı bir başkası yamadı	Kaynakların ayrıştığı yer; tek taraf yazılmaz
Tamirciye verdiniz	Bu bahsin en ağır satırlarından biri; aşağıda
Suya düştü ya da kayboldu	Eş tarafında bir kopma
Kaybolanı geri buldunuz	Kesilmiş bir ümidin dönmesi
İki ayakkabınız birden kayboldu	Malın ya da bineğin elden gitmesi
Çalındı, bir başkası giydi	Bilginiz dışında kurulan bir hile
Çalındı, sonra geri verildi	Geri gelse de kaynaklar hayır görmez
Hiç giyilmemiş, yepyeniydi	Kimsenin elinden geçmemiş bir bağ
Eski ve giyilmişti	Geçmişi olan bir bağ
Gümüştendi	Hür ve güzel bir kadın
Yeşildi	Dindar ve sâliha; yolculuksa din için bir yol
Siyahtı	Mal ve riyaset; varlık sahibi bir taraf
Mest ya da çizme giydiniz	Ayrı bir madde: eksen korunmadır
Dar bir mest giydiniz	Gam, darlık, borç; ayağa vurulan bir bağ
Takunya, nalın giydiniz	Gizlediğiniz bir şeyin açığa çıkması

Bütün ayrım tek fiilde toplanır

Kaynaklar bunu tek cümleyle söyler ve gerekçesini de yazar: içinde yürüdüğünde tevilde sefer olmuştur. Ayakkabı ayakta duruyorsa henüz yolculuk yoktur; adım atıldığı anda yolculuğa dönüşür.

Giyip yürüdüyseniz okuma karadan bir yolculuktur. Karşılığı bellidir: çıkan bir tayin, başka şehre taşınma, aylardır ertelenen memleket yolu, işin sizi bir yere göndermesi. Bir eser bunu maksatla yola koyulmaya bağlar ve hac ihtimalini de aynı satırda anar.

Giydiniz ama yürümediyseniz yolculuk düşer, yerine bir bağ geçer: kurulan bir nikâh, elinize geçen bir mülk, kurulup henüz işletilmeyen bir düzen. İki sahnenin ayrıntısı rüyada ayakkabı satın almak ve rüyada ayakkabı taşımak sayfalarındadır.

Nerede yürüdüğünüz de yorumun içindedir. Kendi mahallenizde yürüdüyseniz okuma eve ve eşe döner; yola koyulup maksatla yürüdüyseniz uzun bir gidiş tarafına geçer. Aynı ayakkabı, aynı fiil, başka mekân, başka yorum. Yolun kendi bahsi rüyada yol görmek sayfasındadır.

Kaynaklar ayakkabıyı üçe ayırır

Bu tasnif bugün pek anılmaz ama “ayakkabı hem eş hem yolculuk” çelişkisini metnin kendi içinden çözer. Bir eser ayakkabıyı üç sınıfa böler:

• Sefer ayakkabıları. Giyen yolculuk eder; kayıt bir şart koyar, ancak rüyada onunla yürürse. Bağı koparsa ya da çıkarırsa yolundan alıkonur.
• Su ayakkabıları. Doğrudan eş tarafındadır: kurulan bir nikâh, hayata giren biri.
• Çarşı ayakkabıları. Tüccarın elindeki ayakkabıdır; mala, kazanca ve geçime bakar. Evler arasında onunla yürüdüyseniz, satın aldıysanız ya da size hediye edildiyse yine eşe döner.

Hangi sınıfta olduğunuzu sahne söyler: ayakkabı ayağınızda ve yürüyorsanız birinci, çarşıda ya da tezgâhta duruyorsa üçüncü sınıftadır.

Bağın kopması ve tek kalan ayakkabı

Kayış, ayakkabıyı ayakta tutan şeydir; koptuğunda yürüme durur, yürüme durunca yolculuk düşer. Kaynaklar bunu yolculuktan geri kalmak diye yazar ve en eski eser bir ayrıntı ekler: kişiyi o yoldan alıkoyan iş istemediği hâlde çıkar. Bugünkü karşılığı iptal olan bir bilet, geri çevrilen bir izin, son anda ertelenen bir tayindir.

Aynı sahnenin ikinci karşılığı ferahlıktır: bir kefaletten kurtulmak. Üstünüzdeki bir imzanın kalkması, kendi borcunuz olmadığı hâlde peşinizi bırakmayan bir yükün çözülmesi.

Kayışın kendisi de bir ölçü aletidir. Bir eserde kişinin o yolculuktaki ya da eşindeki hâlinin kayışın sağlamlığı, güzelliği ve durumu ölçüsünce okunacağı yazılır. Yıpranmış, kopmak üzere duran bir kayış zayıf bir bağı gösterir.

Tek ayakkabıyla yürümek eşten ya da ortaktan ayrılık tarafındadır; bir eser buna yarım kalan bir yolculuğu ekler. İki ayakkabıyla yürürken birinin ayaktan çıkması ayrı yazılır ve kardeşe ya da ortağa bağlanır. Gerekçesi metnin içinde durur: yürümekle sefer başlamıştır, teki çıkınca ayrılık yol üstünde olmuştur.

Ayakkabının cevheri, yorumun ölçüsüdür

Kaynaklar burada bütün maddeyi yöneten bir kaide kurar: eşi de yolculuğu da o ayakkabının cevherine nispet et. Sorulacak soru “ayakkabı neydi” değil, “neden yapılmıştı”.

Liste somuttur. Gümüş ayakkabı hür ve güzel bir kadın, kurşundan olan zayıf ve dermansız, ahşaptan olan münafık ve hain, ateşten olan dili keskin ve kavgacı, alacalı olan ise karışık işli biri diye kaydedilir. Deri cinsi bir soy tasnifi verir: sığır derisi Acem, at ve deve derisi Arap, yırtıcı hayvan derisi zalim bir taraf. Ketenden olanı ise örtülü ve Kur’an okuyan bir kadın olarak geçer.

Renkte kaynaklar ayrışır, sayfada da saklanmaz. İki eser rengi kişiye bağlar: yeşil dindar ve sâliha, siyah mal sahibi, sarı hasta, kırmızı süs ve gösteriş tarafında. İki eser aynı listeyi yolculuğun maksadına bağlar: siyah mal ve makam talebi, yeşil din talebi, sarı hastalık ve gam. Aynı renkler, başka yere iliştirilmiş. Kumaşın ve giysinin genel bahsi rüyada elbise görmek sayfasındadır.

Yamalı ayakkabı ayrı bir satırdır: bir eser bunu, yanında çocuğu olan biriyle kurulan bir bağ diye yazar. Yamayı kimin yaptığı ise kaynakları böler; bir eser kendi yamayanı bozulanı düzeltmeye çalışan sayar, iki eser aynı fiili ters yönde okur. Böyle bir ihtilaf varsa burada tek taraf yazılmaz.

Ayakkabıyı çıkarmak ve yalınayak yürümek

Bu bahsin en yüksek satırı burada. Üç eser ayakkabıyı çıkarmayı doğrudan bir velâyete, yani bir yetkiye bağlar ve dayanağını da yazar: Hz. Mûsâ’ya kutlu vadide ayakkabılarını çıkarmasının söylenmesi ve hemen ardından gelen görevlendirme. Bir eser okumayı “emniyet ve velâyet” diye kaydeder.

Bugünkü karşılığı elinize geçen bir yetkidir: bir işin başına geçmek, imzanın size dönmesi, uzun süredir başkasında duran bir kararın sizde toplanması.

Yalınayak yürümek ise kaynakların kendi içinde bölündüğü yerdir; bir kitabın iki ayrı faslı bile zıt yazar. Bir yerde yorgunluk ve meşakkat geçer, başka bir yerde dinin güzelliği ve gamın gitmesi. Cümlenin şartı nüshalarda net değildir; net olan, ayrımın çıkarma fiilinin etrafında döndüğüdür: ayakkabı elinizden gittiği için mi yalınayak kaldınız, yoksa siz mi çıkarıp bıraktınız. Ayağın kendi bahsi rüyada ayak görmek sayfasındadır.

Mest ve çizmede eksen korunmadır

Mest ayrı bir maddedir ve ekseni eş değil korunmadır. Sebebini bir eser tek cümlede yazar: ayak yerden perdelenmiştir. Karada yürüyen ayak yere değer, mest onu keser; bu yüzden aynı madde deniz ve binek tarafında da okunur.

Asıl kaide sahnede tehlike olup olmamasıdır. Yanınızda bir silah varsa, yahut basacağınız yerde çamur, diken, haşere gibi sizi rahatsız edecek bir şey varsa mest bir kalkandır. Ortada korunacak bir şey yoksa korunma boşa döner ve mest doğrudan bir sıkıntıya dönüşür.

Dar mest ayrıca yazılır: gam, darlık ve borç tarafında okunur, bazen ayağa vurulan bir bağa benzetilir. Gerekçesini bir usûl kitabı harfiyen verir: ayaktaki darlık gidip gelmeyi engeller. Aynı kitap bunu genel bir kaideye çevirir; alışkın olmadığı dar bir şey giyen için sıkıntı, hapis ya da darlık okunur. Darlığı çıkardığınızı gördüyseniz sıkıntı üstünüzden kalkar.

Mevsim de yorumu çevirir: kış girerken görülen mest hayır, kış çıkarken ya da yaz ortasında görülen mest gam tarafında kaydedilir.

Kaybolması, çalınması ve geri bulunması

Kayıpta ölçü kaybın kendisi değil, ayakkabının o rüyada neye karşılık geldiğidir. Korunma tarafındaysa kaybı bir rütbenin gitmesidir; borç ve gam tarafındaysa aynı kayıp doğrudan kurtuluş olarak okunur. Bir usûl kitabı kaideyi kısa keser: sıkıntı gösteren bir giysinin eskisi, yenisinden hafiftir.

Geri bulmak sahneyi çevirir. Sudan çıkarılan ya da sonradan bulunan ayakkabı, kesilmiş bir ümidin dönmesi tarafındadır: kapanmış sanılan bir kapının açılması, uzun bir küskünlüğün bitmesi, bitti denilen bir işin yeniden açılması. Kaynaklarda İbn Sîrîn’e getirilen kayıt da bu yöndedir; ayakkabılarını kaybedip zorlukla bulduğunu söyleyene “mal ararsın, meşakkatten sonra bulursun” denmiştir.

Çalınıp bir başkasının giymesi bu bahsin en ağır satırıdır ve doğrudan eş ekseninde, bilgi dışında kurulan bir hile tarafında okunur; geri verilse bile kaynaklar hayır görmez. Ayakkabıyı bir başkasının eline teslim etmek de aynı yerde durur. Mantık maddenin kendisinden çıkar: ayakkabı eş sayıldığına göre onu bir başkasının eline vermek de o eksende okunmuştur. Hırsızlık sahnesinin genel bahsi ayrı sayfadadır.

Bir eserdeki şu kayıt, tabirin niçin yalnız rüya sahibine bakmadığını gösterir: adam ayakkabılarının kaybolduğunu görür ve şaşkın kalır; sabah olunca soyulanın komşusu olduğu anlaşılır. Rüya kendisi için değil, yanı başındaki için çıkmıştır.

Tabircinin masasından: aynı rüya, başka cevaplar

Bir eser tabircinin masasını olduğu gibi aktarır; kayıtlar, sayfadaki satırların niçin sahibine göre okunduğunu gösterir.

“Rüyada yeni bir mest giydim” diyene tabircinin ilk sorusu şudur: “Dar mıydı?” Cevap evet olunca yorum bir hayvan yüzünden hapse bağlanır. Aynı rüyayı gören ikinci kişiye ise “sen bir yolculuk istiyorsun” der; o da doğrular ve yolculuğun iptalini söyler.

Üçüncü kayıtta adam ayağında her adımda ses çıkaran dar bir ayakkabı görür. Tabirci üç ayrıntıyı ayrı ayrı okur: darlık sıkıştıran bir eş, ses evde yükselen ses, topuğun bulunmaması ise arkasını koruyacak bir tarafın olmaması. Sesin bu bahiste ayrı bir yeri vardır; takunya ve gıcırdayan ayakkabı iki ayrı eserde gizli olanın duyulması tarafında okunur.

Aynı fasıl bir kaide daha verir ve nesnenin yerinden çıkmasını ölçüye alır: ayakkabıyı başına giydiğini gören kimse için okuma, bir şeyin yerinden başka yere konması tarafındadır.

Ne demek değil: Bu sayfadaki hiçbir satır eşiniz, kardeşiniz ya da ortağınız hakkında bir bilgi değildir; klasik metinlerin eş ekseninde yazdığı ağır satırlar bir kişi hakkında suçlama olarak okunamaz. Aynı şekilde burada sağlık, doğurganlık ya da ömür hakkında haber verilmez. Buradaki yorumlar klasik tabir literatüründen derlenmiştir; dinî bir hüküm, fetva ya da tıbbi tavsiye niteliği taşımaz. Diyanet İşleri Başkanlığı’nın yayınlarında da rüyaların delil olmadığı ve rüyalarla amel edilmeyeceği belirtilir. Sahnenin nasıl ele alınacağı rüya tabiri nasıl yapılır sayfasında anlatılır.

Psikolojik açıdan

Psikolojik okumada ayakkabı, kişinin bir şeye başlamaya hazır olup olmadığını gösteren sahnelerde çıkar. Rüyayı anlatanın hatırladığı ayrıntı da çoğu zaman ayakkabının kendisi değil ayağın içindeki histir: sıkıyor muydu, oturuyor muydu, adım atılabiliyor muydu.

Bu yüzden ayakkabı rüyaları eşik dönemlerinde sıklaşır: iş değiştirenlerde, taşınma kararı verenlerde, nikâh ya da ortaklık öncesinde. Yalınayak kalma ve ayakkabı bulamama sahneleri de aynı yerden gelir; çoğunlukla önemli bir günün arifesinde görülür.

Klasik kaynak ayakkabıyı yanınızda yürüyene bağlar, psikolojik okuma adım atma hâline. Rüyanın ölçtüğü şey ikisinde de aynıdır: yürüyüp yürüyemediğiniz.