Rüyada Yüzmek

Genel anlamı

Su rüyaları arasında kişinin fâil olduğu sahne budur. Suya bakmak, suya düşmek, suyun altında kalmak sahnelerinde su ne yaparsa o olur. Yüzmede ise su altta kalır ve kişi kendi seçtiği bir yöne doğru gider.

İkinci ayırt edici yan şudur: yüzmek öğrenilen bir iştir. Yürümek gibi kendiliğinden gelmez, bir yerde ve biri tarafından öğretilmiştir. Bu yüzden rüyada yüzen kişi yalnız suyla değil, kendi öğrendiğiyle de karşı karşıyadır.

Bu iki yan bir araya gelince maddede sorulacak ilk soru suyun hâli olmaktan çıkar. Sorulacak olan yöndür: nereye doğru yüzüyordunuz.

Yakın sahnelerden farkı. Rüyada denizde yüzmek aynı fiilin belirli bir mekânda görülmüş hâlidir; orada denizin kendi ölçüleri devreye girer ve soru yüzmenin kolay mı zor mu olduğudur. Bu sayfa mekânı değil fiili ele alır. Rüyada boğulmak sahnesinde kişi edilgendir ve bilgi sahnenin nasıl bittiğinde saklıdır; yüzmede kişi fâildir, bilgi gidilen yöndedir. Rüyada su görmek suyun maddesini konu edinir, burada su bir zemindir. Rüyada yıkanmak suya temas etmek içindir; yüzmekte su geçilecek şeydir. En öğretici karşılaştırma ise rüyada köprü görmek ile kurulur: köprü karşıya hazır bir vasıtayla geçirir, yüzmek vasıtasız geçirir. Aynı karşı yaka, iki ayrı bahiste okunur.

İslami rüya tabiri

Tabirnâme geleneğinin ana metinleri, İbn Sîrîn’e nispet edilen külliyat, Abdülganî en-Nablusî’nin Ta’tîru’l-enâm fî ta’bîri’l-menâm’ı ve Halîl b. Şâhîn ez-Zâhirî’nin el-İşârât fî ilmi’l-ibârât’ı suyu hayat, rızık ve ilim ekseninde kaydeder. Yüzmek bu bahse bir madde olarak değil bir fiil olarak girer ve karşılığı bellidir: suyun içinde durmak değil, suyun içinde bir maksada doğru gitmek.

Bu sayfanın baştan söylemesi gereken kaide de tabir âdâbındandır: rüya; mevsime, mekâna, şahıslara, görene ve görülene göre farklı yorumlanır. Aşağıdaki karşılıklar herkeste aynı okunmaz.

Yön: bu maddedeki asıl ayrım

Suda yüzen bir kişinin gidebileceği üç yön vardır ve tabirde üçü ayrı kaydedilir; yönün hiç konmadığı dördüncü hâl bunların ardından gelir. Türkçenin bunlardan ikisi için hazır birer deyimi bulunması da yoruma dahildir: muabbirin dilin deyimlerini bilmesi, TDV İslâm Ansiklopedisi’nin “Rüya” maddesinde sayılan ehliyet şartlarındandır.

Akıntıya karşı. Gidilen yön ile suyun yönü terstir. Türkçe bu hâli “akıntıya kürek çekmek” diye kaydeder ve deyimin işaret ettiği şey karşı koymanın kendisi değil, harcanan emeğin karşılık bulmamasıdır. Tabirde sahne çift kayıtlıdır: bir tarafta gidişata rağmen kendi yönünde durabilmek, öbür tarafta yorulup geri sürüklenmek. Belirleyici olan ne kadar direndiğiniz değil, mesafenin açılıp açılmadığıdır.

Akıntıyla birlikte. Yön suyundur, kişi ona uymuştur. Türkçedeki karşılığı “suyuna gitmek” deyimidir. Buradaki kolaylık kişinin gücünden değil suyun yönünden geldiği için, sahne tek başına hayra da şerre de yorulmaz; sorulacak olan nereye varıldığıdır. Kişinin kendini tamamen bıraktığı ve artık kulaç atmadığı hâl ise okumayı akıntıya kapılmak tarafına, yani kontrolün elden çıkması bahsine yaklaştırır.

Karşı yakaya doğru. Bu yön ne suya karşı ne suyla beraberdir, suyu enine keser. Tabirnâme literatüründe suyu geçip karşı yakaya varmak, büyük bir meselenin aşılması tarafında kaydedilir ve kaynakların rahatlıkla hayra yorduğu hâl budur. Kişi burada suyla yarışmaz, suyu geçer; bu yüzden sahnenin ölçüsü hız değil varıştır.

Bir de yönün hiç konmadığı hâl vardır ve tabirde ayrı durur: hiçbir yakaya değil, yalnızca batmamak için yüzmek. Orada yön sorusu düşer ve geriye tek ölçü kalır, su üstünde kalabilmek. Bu sahne varış tarafında değil tutunmak tarafında okunur; yüzmenin, gitmeden de sürdürülebilen tek hâlidir.

Rüyanızı bulun

Rüyanızda ne oldu?	Kısaca nasıl okunur
Akıntıya karşı yüzdünüz ve ilerlediniz	Gidişata rağmen kendi yönünde durabilmek
Akıntıya karşı yüzdünüz ama geri sürüklendiniz	Emeğin karşılığını bulmadığı bir çaba
Akıntıyla birlikte, kendinizi bırakarak yüzdünüz	Kolaylık var; ama yön sizin değil
Karşı yakaya vardınız	Büyük bir meselenin aşılması
Bir yakaya değil, sadece batmamak için yüzdünüz	Sahnede yön yok; okuma varış değil tutunmak tarafındadır
Yüzmeyi bilmediğiniz hâlde yüzdünüz	Umulmadık yerden gelen yeterlilik
Yüzme bildiğiniz hâlde yüzemediniz	Bilinen bir işin bu defa yürümemesi
Kulaç attınız ama su sizi geri veriyordu	Emek harcanıyor, mesafeye dönüşmüyor
Elbiseyle ya da yük taşıyarak yüzdünüz	Üstünüzdeki yükle sürdürülen bir iş
Birine yüzmeyi öğrettiniz	Bir işi görmek değil, görebilmeyi devretmek
Birini yüzerek kurtardınız	Yardımın kişinin kendi eliyle gelmesi
Sizinle birlikte kulaç atan biri vardı	Aynı yöne gidiliyor, ama kulaç devredilmiyor
Kulacı bırakıp suyun dibine indiniz	Yönün askıya alındığı ara; o sırada mesafe alınmaz
Havuzda, sınırları belli bir suda yüzdünüz	Ölçüsü bilinen, kapalı bir alan
Nehirde, akıntısı olan bir suda yüzdünüz	Yönü kendinden olan bir gidişat
Karada ya da havada yüzer gibi ilerlediniz	Suyu olmayan sahne; bahis uçmak tarafına kayar

Yüzme bilmek, yüzme bilmemek

Bu maddenin ikinci ekseni beceridir ve klasik usûl bu eksene doğrudan yer açar: muabbirin, rüyanın nerede, nasıl, ne zaman ve kim tarafından görüldüğünü tespit etmesi ehliyet şartları arasında sayılır. Yüzmek öğrenilen bir iş olduğu için “kim gördü” sorusu burada yorumu tek başına çevirir.

Uyanıkken yüzme bilmeyen biri için sahne bir kazanım tarafında okunur: bilmediği bir işin içinde beklenmedik biçimde tutunabilmek. Gündelik karşılığı çoğu zaman somuttur; ilk defa girilen bir görev, hiç yapılmamış bir işin devralınması, tanıdığı olmayan bir çevrede tek başına iş görmek. Yüzme bilen biri içinse aynı görüntü sıradan bir fiildir ve tek başına bir yorum taşımaz; o rüyada bakılacak yer beceri değil, yine yöndür.

Bunun tersi olan sahne de kaydedilir. Yüzme bildiği hâlde suda kalamamak, bilinen bir işin bu defa yürümemesi tarafında ele alınır: alışılmış bir yöntemin aynı sonucu vermemesi.

Ne demek değil: Yüzme bilmemek bir eksiklik ya da mahrumiyet alâmeti sayılmaz. Tabirde beceri bir sıfat değil, sahnenin okunduğu çerçevedir; aynı görüntünün iki kişide iki ayrı karşılığı olması bu maddenin kuralıdır, istisnası değil.

Suyun cinsi çerçeveyi değiştirir

Yön ve beceri belirlendikten sonra sıra suya gelir. Yüzülen su, sahnenin ölçeğini verir.

Deniz. Kişiden büyük ve sınırı görünmeyen alan. Denizin kendi ölçüleri rüyada deniz görmek sayfasında, o suda yüzme sahnesi ise rüyada denizde yüzmek sayfasında ele alınmıştır.

Nehir ve akarsu. Bu sayfanın yön ekseninin en açık göründüğü sudur, çünkü akıntı görünürdedir. Suyun ölçüyü aşıp taşması ise ayrı bir bahistir ve rüyada sel görmek sayfasında işlenir.

Havuz ve sınırları belli sular. Kenarı görünen, dibi bilinen, ölçüsü belli bir alan. Burada yön sorusu zayıflar; kalan soru rahatlık ve suyun temizliğidir.

Su olmayan yerde yüzmek. Karada ya da havada yüzer gibi ilerlenen sahnelerde bahis yüzmek olmaktan çıkar; okuma rüyada uçmak tarafına kayar. Suyun içinde bir canlıyla karşılaşılan sahnelerde ise yorum o canlıya geçer; en sık görüleni rüyada balık görmek bahsidir.

Yorulmakla, nefesin yetmemesiyle ya da korkuyla uyanılan sahnelerde tabir âdâbının önerdiği ilk şey yorum aramak değildir: kötüsünden Allah’a sığınmak ve rüyayı ehliyetsiz kişilere anlatmamak. Ayrıntısı kötü rüya görünce ne yapılır sayfasındadır.

Ne demek değil: Suda yorulmak, kaynakların kayıp tarafında okuduğu bir hâl değildir. Yüzmede yorgunluk sahnenin arızası değil fiilin tabiatıdır: kulaç atan herkes yorulur, bakılacak yer yorgunluğun mesafeye dönüşüp dönüşmediğidir. Tabir âdâbı, korkutan sahnelerde bile yorumun hayır tarafından kurulmasını ister; Diyanet İşleri Başkanlığı’nın Hadislerle İslâm adlı eserinde Hz. Peygamber’in rüyaların daima hayra yorulmasını istediği kaydedilir. Buradaki yorumlar klasik tabir literatüründen derlenmiştir; dinî bir hüküm veya fetva niteliği taşımaz. Diyanet İşleri Başkanlığı’nın yayınlarında rüyaların bir delil olmadığı ve onlarla amel edilmeyeceği açıkça ifade edilir.

Psikolojik açıdan

Psikolojik okumada yüzmek bir yeterlilik sahnesi sayılır: kişi kendisini taşımayan bir zeminde kendini taşımaktadır. Sahnedeki temel bilgi de bu dengede aranır.

Sembolleri kişinin iç dünyasındaki karşılıklarıyla okuyan yaklaşımda (C. G. Jung, İnsan ve Sembolleri) su, kişinin kendi derinliğinin imgesi olarak ele alınır. O suyun üstünde kalabilmek, ona kapılmadan onunla ilişki kurabilmekle ilişkilendirilir.

Yön sorusunun psikolojik karşılığı ise özerkliktir. Akıntıya karşı yüzme sahneleri çoğunlukla çevrenin beklentisiyle kendi tercihinin ayrıştığı dönemlerle, akıntıyla yüzme sahneleri ise karar vermekten yorulmuş dönemlerle birlikte anlatılır.

Yüzme bilmediği hâlde yüzmek sahnesi bu okumada ayrıca anlamlıdır; yeni öğrenilen bir şeyin ilk defa işe yaradığı dönemlerle ilişkilendirilir.