Rüyada Yırtık Elbise Görmek

Rüyanızda üstünüzdeki giysinin bir yerinden yırtıldığını gördünüz; belki sesini duydunuz, belki yırtığı sonradan fark ettiniz. Klasik tabir bu sahneye tek bir cevap vermez, çünkü hükmü yırtığın kendisi değil yönü verir.

Genel anlamı

Giysi bu gelenekte bir süs değil, üzerinde ölçüm yapılan bir yüzeydir: kişinin dini, geçimi ve ırzı aynı kumaşta toplanır. Bu yüzden yırtık, kumaşta bir hasar olarak değil, o üç şeyden hangisine denk geldiğine göre okunur (elbise rüyasının bütünü).

Bu bahsin merkezinde tabir tarihinin en açık dil oyunu durur. Arapçada “en” anlamına gelen kelime ile “ırz” aynı harflerle yazılır; metin “giysi eninden yırtıldı” derken aynı cümleyle “ırzı yırtıldı” demiş olur. Yırtığın yönü bu yüzden ayrıntı değil, yorumun kendisidir.

İslami rüya tabiri

Birinci soru: yırtık enine mi, boyuna mı açıldı?

Enine yırtılan giysi ırza dokunan bir söz, boyuna yırtılan ise sıkışmış bir işin ferahlamasıdır.

Bu ayrımı iki ayrı eser neredeyse aynı cümleyle kaydeder, yani kayıt tek bir müellifin tercihi değildir.

Elbisenin eninden yırtılması ırzının yırtılmasıdır; boyuna yırtılması ise kaba ve devâc gibi, ferahlığa delâlet eder.

Müntehabü’l-kelâm, giysi faslı

Son cümledeki örnek, kaidenin niçin böyle kurulduğunu gösteriyor. Kaba ve devâc, boydan açık giyilen üst giysilerdir; onlarda boyuna açıklık bir kusur değil, biçimin kendisidir. Boyuna yırtık giysiyi bozmaz, açar; enine yırtık ise kumaşı iki ayrı parçaya böler.

Nablusî aynı satırı sonuçlarıyla birlikte yazar ve enine yırtığa bir fail de ekler: kişinin ırzı yırtılır ve şerli bir adam tarafından kendisine gam isabet eder, boyuna yırtılmışsa işi ferahlar. Yani bu rüya enine yırtıldığında bir hastalık ya da kayıp değil, hakkında söylenen bir söz tarafına yazılır.

İkinci soru: yırtanı tanıyor muydunuz?

Yırtanı tanıyorsanız söz bizzat o kişiden gelir; tanımıyorsanız gelen zarar dile düşer.

Kaynak burada kısa keser ve tabirciyi rüyadaki yüze yöneltir: yırtan belliyse okuma onun kendisidir, belli değilse kişiye hakkında şöhret bulacak bir zarar gelir. Fail meçhul kaldığında zararın kaynağı değil yayılması öne çıkıyor.

Yırtanın insan olmadığı sahneler de ayrı kaydedilmiştir ve ikisi de aynı yere çıkar.

Köpek elbiselerini yırtarsa alçak bir adam onun ırzını yırtar.

Müntehabü’l-kelâm, kelb bahsi

İbn Kuteybe aynı satırı bir ekle verir: ırzı yırtılır yahut malı dağılır. Aynı eser giysilerin yırtıldığı sahneyi kişinin yakınlarına da bağlar ve çekişmenin ilişkiyi kesecek yere varabileceğini yazar; İbn Gannâm da insanın elbiseleri bahsinde kısaca “yakınlarıyla çekişir” der.

Yırtan kişinin siz olduğu hâl ayrıca yazılmıştır: kendi gömleğini üzerinde yırtan kimse ev halkıyla çekişir ve geçimi bozulur. Burada söz dışarıdan gelmiyor, kavga içeride çıkıyor.

Üçüncü soru: giysi yırtığın yanında eski ve yamalı mıydı?

Yırtık, eskilikle ve yamayla birleştiğinde okuma ırz tarafından geçim tarafına kayar.

Metinler eski giysileri tek başına gam diye kaydeder ve yırtık onların üstüne eklendiğinde cevap sertleşir: yırtık ve eski gömlekleri üst üste giymek kişinin ve çocuğunun darlığıdır.

Yamalı çirkin giysiler zarara ve işsizliğe delâlet eder.

Müntehabü’l-kelâm, giysi faslı

İnce bir satır da bu başlığa girer. Yıkandıktan sonra yeni giysi giyen kimsenin gamı gider; yıkanıp eskisini giyen kimse için metin ikiye böler: gamı gider ama eli daralır. Sıkıntının bitmesiyle hâlin düzelmesi aynı şey sayılmıyor.

Kadın için kaydedilen satır da yönle ilgilidir: gömleğini eski ve kısa görürse hâli daralır ve örtüsü yırtılır. Kısalık burada yine bir eksik değil, örtmesi gerekeni örtmeyen bir ölçüdür.

Dördüncü soru: yırtığı diktiniz mi, öyle mi bıraktınız?

Düzgün dikilmiş bir yama bu bahiste tövbenin karşılığıdır.

Nablusî bunu giysi maddesinde değil iğne maddesinde anlatır ve sırayı korur: giysisini diken kimse fakirse zenginleşir, işi dağınıksa toplanır, hâli bozuksa düzelir. Yırtığı yamaya gelince ölçü işin kalitesine bağlanır; yamayı sağlam ve özenli yapmışsa kişi bir gıybetten tövbe eder yahut bir günahtan istiğfar eder. Aynı maddede gerekçe bir atasözüyle bağlanır.

Gıybet eden yırtmış, tövbe eden yamamıştır.

Ta’tîru’l-enâm, iğne maddesi

Burada geleneğin kendi içinde ayrıştığı bir yer var ve saklamaya gerek yok: İbn Gannâm yamacıyı çekişme tarafına koyar ve giysisini yamayan kimsenin bir yakınıyla çekişeceğini, hayrı olmayan biriyle arkadaşlık edeceğini yazar. Elimizdeki metinler yüzyıllarca elden ele geçmiş derlemeler olduğu için her satır aynı ağırlıkta değildir; hangi rüyanın tartılmaya değer olduğu da ayrı bir meseledir (rüya çeşitleri).

Ne demek değil: Enine yırtık okuması, hakkınızda gerçekten bir söz söylendiği ya da birinin ırzına dokunduğu anlamına gelmez; kimsenin ahlâkı, iffeti veya dindarlığı hakkında bir hüküm de değildir. Yamalı giysi satırı fakirlik hükmü vermez, bir okumadır. Buradaki yorumlar klasik tabir literatüründen derlenmiştir; dinî bir hüküm veya fetva niteliği taşımaz.

Psikolojik açıdan

Psikolojik okumada yırtık, giysinin değil görünme biçiminin hasarıdır. Rüyayı anlatan kişi çoğu zaman yırtığın yerini ve kimlerin baktığını hatırlar, kumaşın rengini hatırlamaz.

Bu rüya genellikle kişinin hakkında konuşulduğunu sezdiği dönemlerde çıkar: bir ekip içinde adı geçerken, bir ayrılığın ardından, bir hatanın duyulmasından çekinirken. Ölçülen şey hasarın büyüklüğü değil, kişinin kendini örtülü mü açıkta mı hissettiğidir.

İki okumanın buluştuğu yer de burasıdır. Klasik metnin yırtığı söze bağlaması ile modern okumanın yırtığı görünürlük kaygısına bağlaması aynı yeri gösterir: başkasına dönük yüzde açılan bir aralığı.