Rüyada Merdivenden Düşmek

Genel anlamı

Ayağınız basamağı tam bulamadı ve beden bir anda öne gitti; tutunacak korkuluk ya hiç yoktu ya da elinizden kaydı. Sonra basamaklar birer birer altınızdan geçti ve aşağıda durdunuz.

Merdivenden düşmek, boşluğa düşmekten tek bir ayrıntıyla ayrılır: burada zemin vardır, hatta sayılı bir zemin. Düşen kişi havada değil basamakların üzerinde iner, bu yüzden rüya anlatılırken hemen hep bir sayı geçer: üç basamak, yarısı, en üstten en alta.

Türkçe de merdiveni aynı yerde kullanır. Birinin kariyer merdiveni vardır, biri basamakları hızlı çıkmıştır, bir başkası iki basamak geri gitmiştir. Bu yüzden bu sahnede sorulacak ilk şey düşüşün kendisi değil, kaç basamağın geride kaldığıdır.

İslami rüya tabiri

Klasik tabirnâmelerde merdiven ayrı bir madde olarak değil, basamak ve derece bahsinin içinde ele alınır. Nablusî bu bahsi doğrudan yükselmenin sebepleriyle açar:

Basamaklar rüyada yükselmenin, itibarın ve dünyada da âhirette de önü açık olmanın sebeplerine delâlet eder; bazen de yolculuğun merhalelerine, yolcuların konak konak indiği menzillere işaret eder.

Ta’tîru’l-enâm

Bu yüzden merdiven tek bir yer değil, bir dizidir: her basamak bir derece sayılır ve aynı metinde yöneticinin her basamağı bir görev karşılığıyla kaydedilir. Düşüş de bu dizinin içinde okunur, tek bir anın kazası olarak değil.

Birinci soru: merdiveni çıkıyor muydunuz, iniyor muydunuz?

Çıkarken düşmek henüz kurulmakta olan bir işin sekmesi, inerken düşmek ise bırakılmaya başlanmış bir yerden ani kopuştur.

Nablusî merdiven çıkmayı iki cümleyle tarif eder: merdivende yükselmek azar azar, derece derece elde edilen bir itibardır; merdiven çıkmak aynı zamanda göze alınan risklerdir ve zorluğu da kolaylığı da çıkışın kendisi kadardır. Yani çıkış sırasındaki bir düşüş, kaynakların diliyle, henüz tamamlanmamış bir yükselmenin ortasında durmaktır.

İniş ise ayrı kaydedilir:

Merdivenden inmeye gelince: kişi yolcuysa seferden döner, başta bulunan biriyse başkanlığından iner ve işinden alınır, binek üstündeyse yürüyerek gider.

Ta’tîru’l-enâm

İniş zaten ayrılma tarafında kaydedilmişken, inerken düşmek o inişi kişinin elinden alır. Planlı bir çekilme olacakken sahne ani bir kopuşa döner; devir teslimin yapılmadan bitmesi, istifanın tartışmaya dönüşmesi, görevi devretmeye hazırlanırken geri bırakılmak gibi karşılıkları bu tarafta okunur.

İkinci soru: merdiven neydendi?

Nablusî basamağın malzemesini yorumun bir parçası sayar, bu yüzden tahta bir merdivenden düşmek taş bir merdivenden düşmekle aynı okunmaz.

Aynı bahiste basamaklar tek tek ayrılır: topraktan ya da kerpiçten olanı hayırlı sayılır, tuğladan olanı mekruh kaydedilir, taştan olanı yükselme fakat kalp katılığıyla, tahtadan olanı yükselme fakat gösterişle okunur. Örülmüş, yapılmış merdiven ise işlerin kolaylaşmasına bağlanır.

Bu ayrım düşüşü de ayırır. Sağlam bir taş merdivenin basamağından düşmek, kaynakların çerçevesinde zemini duran bir yerde ayağın kayması sayılır. Çürük tahta bir merdivenin kırılarak altınızdan gitmesi ise malzemenin kendisine bağlanır: yükselmenin dayandığı şey baştan zayıftır.

Üçüncü soru: düşünce nereye vardınız?

Klasik usûl bu sahneyi basamakta değil, inilen yerde bitirir.

Nablusî inişi müstakil bir madde olarak da ele alır ve orada ölçüyü daha açık koyar:

Yüksekten aşağı inmek rüyada, kişinin üzerinde bulunduğu şeyden ayrılmasıdır: makamından, eşinden, dininden yahut inancından. Tepeden, binekten yahut yüksek bir yerden indiğini gören kimseye, istediği iş inişi ölçüsünde zorlaşır.

Ta’tîru’l-enâm

“İnişi ölçüsünde” ifadesi merdiven sahnesini doğrudan karşılar, çünkü merdivende iniş ölçülebilir: iki basamak ile on basamak aynı şey değildir. Müntehabü’l-kelâm’da ise varılan yerin kendisi ayrı bir okuma taşır ve düşerken çamura varmak, din işlerinden ya da dünya işlerinden birini bırakmaya bağlanır.

Dördüncü soru: düşmeden önce bir söz mü söylemiştiniz?

Müntehabü’l-kelâm düşüşü iki ayrı sebebe bağlar: umut bağlanan bir kişiye ve söylenen bir söze.

Damdan yere düştüğünü gören kimse, umut bağladığı bir adamdan ümidini keser; yahut söylediği bir söz sebebiyle mertebesinden düşer.

Müntehabü’l-kelâm

Metinde geçen “mertebesinden düşmek” ifadesi merdiven sahnesini kendiliğinden karşılar, çünkü basamak da bir mertebedir. Buradaki ikinci şık özellikle dikkat çeker: kaynak düşüşün sebebini dışarıda değil, kişinin kendi sözünde arar. Yanlış yerde söylenmiş bir cümle, geri alınamayan bir mesaj, bir toplantıda ağızdan kaçan bir laf gibi karşılıklar bu okumanın içine girer. Birinci şık ise beklentiyle ilgilidir: bir kişiden umulan desteğin gelmemesi.

Ne demek değil: Merdivenden düşmek bir görevden alınacağınızın bildirimi değildir. Kaynaklar bu okumaları ihtimal diliyle kurar ve klasik usûlde esas olan rüyanın hayra yorulmasıdır; nitekim aynı bahiste düşüp kalkmak, tutunmak ve basamakları yeniden çıkmak ayrı ve olumlu kayıtlarla geçer. Rüya türlerinin ayrımı için rüya çeşitleri sayfasına, düşüşün genel çerçevesi için rüyada düşmek sayfasına bakılabilir. Buradaki yorumlar klasik tabir literatüründen derlenmiştir; dinî bir hüküm veya fetva niteliği taşımaz.

Psikolojik açıdan

Psikolojik okumada merdiven sayılı bir yoldur ve bu yüzden kademeli süreçlerle ilişkilendirilir: bir eğitimin aşamaları, terfi sırası, uzun süren bir tedavi takvimi. Basamakta düşmek de çoğunlukla o sıranın bozulma ihtimaliyle birlikte anlatılır.

İkinci yaygın okuma tanıkla ilgilidir. Merdiven genelde kalabalığın geçtiği bir yerdir; rüyada düşerken birileri bakıyorsa sahne denge kaybından çok görülme tarafında ağırlaşır ve utanç duygusuyla birlikte hatırlanır.

Sahne sık tekrarlıyor, uykunuzu bölüyor ya da gün içinde sizi meşgul ediyorsa değerlendirilecek yer bir hekimdir; burada tıbbi bir değerlendirme yapılmaz.