Rüyada Kuyuya Düşmek

Genel anlamı

Kuyuya düşme rüyasında sahne çoğu zaman tek bir anla anlatılır: ayak bir ağzın kenarında kayar ve beden, duvarları kolların yetişemediği dar bir boşluğa iner. Uyanıldığında aklı meşgul eden şey yüksekliğin kendisi değil, aşağıda tutunacak hiçbir şeyin olmamasıdır.

Bu yüzden kuyu, düşme rüyalarının genel bahsinden ayrı bir başlık sayılır. Yüksekten düşmek bir mertebeden inmeyi anlatırken kuyu, insanın kendi isteğiyle girmediği kapalı bir yere düşmeyi anlatır. Kuyu gözle görülmez, ağzı yere yakındır ve çoğu zaman ona düşen kimse onu fark etmemiştir.

Kuyunun kendisi klasik metinlerde tek anlamlı bir simge değildir. Bir evin kuyusu ev sahibine, bir mahallenin kuyusu o mahallenin işine bakan kimseye, yol üstünde açık bırakılmış bir kuyu ise gelip geçen herkesin ondan nasibini aldığı bir yere bağlanır. Yorumu daraltan şey, sizin o kuyuya nasıl ve hangi hâlde düştüğünüzdür.

İslami rüya tabiri

Tabir usûlünde kuyuya düşmek, sözlüklerin başına konan birkaç temel okumadan biridir ve doğrudan hile ile ilişkilendirilir.

Rüyasında kuyuya düştüğünü gören kimseye hile yapılır.

Ta’tîru’l-enâm

Bu okumanın gündelik karşılığı soyut değildir: bir anlaşmada hesapların gizlenmesi, güvenilen birinin sözünden dönmesi, imzalanmış bir işin şartlarının sonradan değişmesi gibi hâller bu tarafta ele alınır. Aşağıdaki dört soru, kaynakların aynı sahneyi nasıl ayırdığını gösterir.

Birinci soru: Kuyunun suyu bulanık mıydı, duru mu?

Kuyuya düşme rüyasında yorumu asıl belirleyen ayrıntı, aşağıdaki suyun berraklığıdır.

Klasik metinler bu iki hâli yan yana kaydeder ve ikisine ayrı karşılık verir.

Bulanık suyu olan bir kuyuya düştüğünü gören kimse, zalim bir yetki sahibiyle iş görür, onun hilesine ve zulmüne uğrar, işi de kendisine zorlaşır. Su duru ise salih bir adamın yanında çalışır ve yetecek kadarına razı olur.

Ta’tîru’l-enâm

Aynı kayıt Müntehabü’l-kelâm’da da bulunur. Bu ayrımın yorumdaki ağırlığı şudur: bulanık su kuyunun karanlığını artırır, yani kişinin içine düştüğü işin şartlarını görememesi anlamına gelir. Duru su ise aynı darlığı kazanca bağlar; kazanç büyük değildir ama helâldir ve yetişir.

İkinci soru: Düştüğünüz kuyuyu tanıyor muydunuz?

Bilinen bir kuyuya düşmek işin hesabı yapılabilir bir tarafını, hiç görmediğiniz bir kuyuya düşmek ise hesapsız kalmayı anlatır.

Kaynaklar bilinmeyen kuyuyu ayrıca ele alır ve rüyayı görenin hâline göre böler.

Bilinmeyen bir kuyuya düştüğünü gören kimse yolcuysa yolu kesilir ve kendisine hile yapılır; davalı ise hapsedilir.

Müntehabü’l-kelâm

Nablusî’nin derlemesinde içinde hiç su bulunmayan kuyu da bu tarafta geçer: hile, aldatma ve yolculukta uğranan zarar. Bir süre kullanılmayıp terk edilmiş kuyu ise yolculuğun ve hareketin durması olarak kaydedilir. Demek ki kuyunun derinliği değil, içinde bir yarar bulunup bulunmaması ölçü alınmaktadır.

Üçüncü soru: İçine mi düştünüz, kenarında mı kaldınız?

Kuyunun ağzında kalmak ile dibine varmak klasik metinlerde iki ayrı tabirdir ve ilki kurtuluş tarafında okunur.

Tabir kitapları aynı bahiste kuyunun üstünde kalan kimseyi de kaydeder.

Kuyunun üstünde oturduğunu gören kimse hilekâr bir adamla muamele eder, fakat onun tuzağından kurtulur.

Ta’tîru’l-enâm

Arada kalmış hâller de boşlukta bırakılmamıştır. Ayakları kuyunun içine sarkmış olarak oturmak, aynı kaynakta malının tamamı ya da bir kısmı üzerinde oyun oynanması olarak geçer: tehlike henüz gerçekleşmemiştir, fakat kişi kendini ona açık bir yerde bırakmıştır. Kuyuya kendi iradesi dışında indirilmek ise bambaşka bir yere, yolculuğa bağlanır.

Dördüncü soru: Düşüş neyi düşürdü?

Kuyuya düşmek kaynaklarda yalnız bir tuzak değil, kişinin durduğu mertebenin de aşağı inmesi olarak kaydedilir.

Kuyuya düştüğünü gören kimsenin mertebesi ve itibarı düşer.

Ta’tîru’l-enâm

Bu kayıt, kuyu bahsini düşme bahsinin ana çizgisiyle birleştirir: yükseklik makamdır, düşüş o makamdan inmektir. Kuyuda bu iniş ayrıca kapalıdır, yani kaybın göz önünde olmaması ve bir süre kimseye anlatılamaması tarafı vardır. Buna karşılık aynı kitaplar kuyudan su çekebilen, halata tutunan, dışarı çıkarılan kimseyi hep selamet tarafında okur; sahne çıkışla bitiyorsa yorum da düşüşte kalmaz.

Ne demek değil: Kuyuya düşmek bir felaket haberi ya da birinin size kötülük yaptığının ispatı değildir. Klasik metinler bu sahneyi ihtiyat ve dikkat çağrısı olarak kurar: hesabı görülmeyen bir iş, okunmayan bir şart, güvenin yoklanmadığı bir ortaklık. Korku veren bir sahne gördüyseniz tabir usûlünde önce rüyanın türüne bakılır; rüya çeşitleri bahsinde bunun yerleşik bir tasnifi vardır. Buradaki yorumlar klasik tabir literatüründen derlenmiştir; dinî bir hüküm veya fetva niteliği taşımaz.

Psikolojik açıdan

Psikolojik okumada kuyu, dışarıdan görünmeyen bir sıkışıklığın imgesi sayılır. Yüksekten düşmekte sahne geniştir ve herkes görür; kuyuda ise olay yerin altında geçer. Bu yüzden bu rüya sıklıkla kimseye anlatılmayan bir sorunla, sessizce büyüyen bir borçla ya da dışarıya iyi görünen bir ilişkiyle birlikte anılır.

İkinci okuma fark etmeme üzerinedir. Kuyunun ağzı yerle aynı hizadadır; düşen kimse çoğunlukla gelmekte olanı görmemiştir. Buna bağlı olarak rüya, sonradan “aslında belirtiler vardı” denilen durumların öncesinde anlatılır.

Üçüncüsü tutunma ihtiyacıdır. Kuyuda duvarlar yakındır ama kaygandır; bu sahne çoğu zaman yardım istemenin güç geldiği dönemlerde görülür. Sık tekrarlayan ve uykuyu bozan rüyalar için değerlendirilecek yer bir hekimdir; burada tıbbi bir değerlendirme yapılmaz.