Rüyada Domuz Görmek

Genel anlamı

Bu sayfayı açanların çoğu tabirden önce başka bir şey merak eder: böyle bir şey görmüş olmak kişinin aleyhine geçen bir kayıt mıdır. Cevabı baştan vermek gerekir, çünkü sayfanın geri kalanı ancak ondan sonra doğru okunur. Rüya seçilerek görülmez ve klasik maddeler rüyada görülen sureti, gören kişi hakkında bir yargı olarak kaydetmez. Bu madde de kişinin hâlini değil, elindeki şeyi konuşur.

Elindeki şey de bellidir: mal. Tabirnâme geleneğinde madde hayvanın huyu üzerinden değil kazancın cinsi üzerinden işlenir ve şüpheli sayılan mal ekseninde okunur. Tasavvufî tabirin nefis derecelerine göre düzenlenmiş karşılık cetvelinde ise satır başka bir kelimeyle yazılıdır: dünya sevgisi, nefs-i emmâre derecesinde.

İki kaydı yan yana koyunca maddenin kendi mantığı görünür. Cetvel malın kaynağını sormaz, mala duyulan bağı ölçer. Yani bu sayfanın cevapladığı soru “elimdeki helal miydi” değildir; o soru fıkhındır ve rüya onu çözmez. Sorulan şey daha dar, daha kişiseldir: elinizdeki şeyi bırakabilir misiniz.

Sahnelerin sıralanışı da buradan çıkar ve ölçüsü tek bir sorudur: rüyada olan şey geri verilebilir miydi? Uzaktan bakmakla hiçbir şey alınmış olmaz. Beslemek elde tutmakla kalmaz, tutulanı büyütür. Yemek ise iade kabul etmez; yenen şey artık kişinin kendisine karışmıştır. Türkçe bu son basamağı zaten mal için kullanır: hakkını yemek, el malı yemek, parasını yemek. Muabbirin dilin iştikakını, atasözlerini ve deyimlerini bilmesi klasik usûlde ehliyet şartları arasında sayıldığı için bu tanıklık yorumun dışında bırakılmaz.

İslami rüya tabiri

Klasik metinlerin bu maddede yaptığı ilk şey, yapmadıkları bir şeydir: hayvanı tarif etmezler. Yırtıcı hayvan maddelerinde önce bir huy sayılır, sonra o huy bir insan tipine bağlanır. Burada o ara basamak yoktur. Karşılık doğrudan verilir ve verilen karşılık bir kimse değil bir maldır. Abdülganî en-Nablusî’nin Ta’tîru’l-enâm fî ta’bîri’l-menâm’ı ile Halîl b. Şâhîn ez-Zâhirî’nin el-İşârât fî ilmi’l-ibârât’ı gibi ana metinlerin ortak yanı budur.

Bir hususu da ayırmak gerekir. Domuzun fıkıhtaki durumu bilinen ve tabirden ayrı bir bahistir; bu sayfa o bahse girmez, dinî bir hüküm veya fetva niteliği taşımaz. Tabir metinlerinin yaptığı iş daha dardır: bilinen bu durumu bir ölçü olarak alır ve hayvanı, “sorulmadan alınan” ile “sorulup alınan” arasındaki ayrımın sureti sayar. Maddenin ağırlığı buradan gelir, hayvanın kendisinden değil.

Ölçünün kendisi burada da geçerlidir: rüya mevsime, mekâna, şahıslara, görene ve görülene göre farklı yorumlanır. Aşağıdaki karşılıklar herkeste aynı okunmaz.

Rüyanızı bulun

Rüyanızda ne oldu?	Kısaca nasıl okunur
Uzaktan gördünüz, yaklaşmadınız	Elinize geçmiş bir şey yok; sahne henüz açılmamış
Size doğru geldi, siz geri çekildiniz	Geri çevirmenin hâlâ mümkün olduğu an
Dokundunuz, eliniz değdi	İşin içine girmek; henüz üstlenmek değil
Beslediniz, yem verdiniz	Elde tutmakla kalmayıp büyütmek
Eti önünüze kondu ama yemediniz	Önünüze gelen şeyi iade edebilmek
Etini yediniz	Geri verilemeyecek hâle gelmiş bir kazanç
Satıcısı ya da aracısı oldunuz	Mal sizde kalmasa da elinizden geçmiş olması
Evin içindeydi	Mesele dışarıda değil, kendi düzeninizin içinde
Ekine, bağa ya da bostana girdi	Henüz kazanılmamış olana, yani emeğe yönelen zarar
Çamurun içindeydi	Konu hayvan değil, bulaştığı yer
Sürü hâlindeydi	Tek bir kalem değil, yerleşmiş bir alışkanlık
Yavru domuz gördünüz	Henüz küçük, büyümesi kişinin elinde olan bir bağ
Kovdunuz, uzaklaştırdınız	Bağın kişinin kendi gayretiyle gevşemesi
Sizi kovaladı	Bırakıldığı sanılan bir şeyin peşten gelmesi
Tiksinti duyup uyandınız	Hissin kendisi kayda geçer

Elde bir şey yokken: bakmak ve dokunmak

Metinlerin en hafif kaydettiği hâl budur ve sebebi basittir: ortada alınıp verilen bir şey henüz yoktur. Hayvan görülmüştür, arada mesafe durmaktadır, geri verilecek bir mal doğmamıştır.

Gündelik karşılığı çoğunlukla bir teklif biçiminde görünür: kaynağı açıklanmayan kolay bir kazanç önerisi, hesabı sorulmadan devredilen bir iş, kimin verdiği belli olmayan bir imkân. Mesafenin korunduğu sahneler klasik okumada olumsuz tarafta sayılmaz. Dokunmak da tek başına üstlenmek değildir; işin içine girmeyi gösterir, malı henüz kişiye bağlamaz.

Beslemek: tutmak değil, büyütmek

Bu basamakta değişen şey sahnenin şiddeti değil, fiilin zamanıdır. Beslemek bir defalık bir iş değildir: yem verilen şey büyür, büyüdükçe de bırakılması zorlaşır. Cetvelin “dünya sevgisi” satırı en açık burada işler, çünkü ölçülen şey malın miktarı değil, bırakma güçlüğüdür.

Karşılıkları da bu taraftadır. Bir kere yapılıp bırakılan değil, usûl hâline gelmiş bir iş; kapatılmayıp döndürülmeye devam edilen bir hesap; sorulmadığı için sürüp giden bir gelir kalemi. Rüyada ev görmek kişinin kendi düzenine bakan bir bahistir; domuzun ev içinde görüldüğü sahneler de bu sebeple dışarıyı değil, kişinin kendi düzenini işaret eder.

Ne demek değil: Beslemek sahnesi, rüyayı gören kişinin ahlakı hakkında bir hüküm değildir. Bu maddede konuşulan kişi değil iştir; klasik metinler de karşılığı işe verir, kişiye değil.

Yemek: iade edilemeyen

Bahsin en ağır kaydedilen sahnesi budur ve ağırlığı iştahtan gelmez. Yenen şeyin başka hiçbir sahnede bulunmayan bir özelliği vardır: geri verilemez. Kovulan hayvan gider, beslenen hayvan bırakılabilir, yenen et iade edilmez. Sorulan şey de bu yüzden etin lezzeti değil cinsidir: kaynağı sorulmamış, hesabı yapılmamış bir kazanç.

Etin kendine ait bir maddesi vardır ve orada eksen bambaşkadır: rüyada et görmek sayfasında sorulan soru etin pişmiş mi çiğ mi olduğudur, yani hazırlık sorusudur. Kazancın miktar tarafı ise rüyada para görmek bahsine aittir. Bu madde ikisini de sormaz; sorduğu şey elde kalıp kalmadığıdır.

Satmak ya da alışverişine aracılık etmek ayrı kaydedilir ve tam ortada durur. Kişi malı elinde tutmamıştır, ama mal elinden geçmiştir; okuma da bu geçişe, yani başkasının kazancına ortak olunan hâle bakar.

Ne demek değil: Bu sahne, kişinin kazancının haram olduğuna dair bir bilgi taşımaz. Rüya zannî bilgi verir, kat’î delil sayılmaz. Bir işi, bir hesabı ya da bir ortaklığı rüyaya bakarak hükme bağlamak tabircinin yetkisinde değildir; böyle bir soru fıkha aittir ve yetkili mercilere sorulur.

Yaban domuzu: henüz kazanılmamış olan

Türkiye’de bu rüyayı anlatanların tarif ettiği hayvan çoğu zaman ahırdaki değil, dağdan inendir ve bu sahne yukarıdaki ölçünün dışına düşer. Bırakmak ya da bırakmamak diye bir seçim yoktur burada, çünkü ortada kazanılmış bir mal da yoktur; tarlada duran şey emektir.

Bu yüzden okuma bağlılıktan korumaya kayar: karşılığı alınmadan zayi olan çalışma, hasat edilmeden bozulan bir hazırlık, gözetilmediği için elden çıkan bir iş. Rüyada bahçe görmek bahsinde bakılan şey yetiştirmenin kendisidir; burada bakılan şey onun korunup korunmadığıdır. Hayvanı tarladan çıkarabilmek de bu sebeple kaybın kapandığı taraf olarak okunur.

Klasik maddenin Türkçedeki dolaşımı büyük ölçüde Osmanlı tabirnâmeleri üzerinden olmuştur; bu hattın standart isimleri bir arada derleyen en bilinen eseri Kenzü’l-Menâm’dır. Tarla sahnesinin bugün bu kadar sık anlatılması ise metinlerin değil, hayvanın Türkiye’deki gerçek görülme biçiminin sonucudur.

Cetveldeki satır ve komşu maddelerden farkı

Tasavvufî tabirde karşılıklar kişinin nefis derecesine göre verilir ve aynı sembol herkeste aynı okunmaz. Bu cetvel, domuzun bu sayfada neden bir kimse olarak değil bir bağ olarak ele alındığını da açıklar. Hayvanlar bahsindeki maddelerin çoğunda karşılık bir kimsedir ve okura düşen iş o kimseyi teşhis etmektir; köpek ve kurt sayfalarının ekseni budur. Domuz maddesinde ise ortada teşhis edilecek bir muhatap hiç kurulmaz.

Cetvel bir insanı sınıflandırmak için de kurulmamıştır. Aynı listede yılan münafıklık, köpek ise gazab sıfatı karşılığıyla aynı derecede durur; bunlar kişiye yapıştırılan etiketler değil, rüyanın hangi eksende okunacağını gösteren işaretlerdir. Aynı listenin bir üst basamağında, nefs-i levvâme satırında koyun durur ve onun karşılığı olarak yazılan kelimeler bambaşkadır: helal ve mübarek. İki hayvanın tek bir cetvelde iki ayrı basamağa düşmesi bu sayfanın çerçevesini özetler: koyun maddesinde ölçülen şey malın kendisi, burada ise mala tutunmadır.

Buradan çıkan pratik fayda şudur: bu rüyayı gören kişi için doğru soru “başıma ne gelecek” değil, “elimde tuttuğum ve bırakmakta zorlandığım şey ne” sorusudur.

Ne demek değil: Cetveldeki bu satır, rüyayı gören kişinin nefis derecesinin emmâre olduğunu söylemez. Cetvel sembolleri sıralar, insanları değil.

Buradaki okumalar klasik tabir literatüründen derlenmiştir; dinî bir hüküm veya fetva niteliği taşımaz. Diyanet İşleri Başkanlığı yayınlarında rüyaların bir delil olmadığı ve onlarla amel edilmeyeceği belirtilir. Aynı kurumun yayını Hadislerle İslâm ise Hz. Peygamber’in rüyaların daima hayra yorulmasını istediğini kaydeder (c. 1, s. 467). Klasik âdâbda kötü görülen rüyadan Allah’a sığınılması ve rüyanın ehliyetsiz kimselere anlattırılmaması da bu maddede ayrıca hatırlanır, çünkü yorum kolaylıkla kişinin kendi aleyhine çevrilebilecek bir yerdedir.

Psikolojik açıdan

Psikolojik okumada bu sembolün merkezinde hayvanın kendisi değil, ona duyulan tepki durur. Bu rüyaları anlatanların dilinde çoğu zaman korku değil tiksinti geçer ve ikisi farklı çalışır: korku dışarıdan gelen bir tehdide, tiksinti ise yaklaşmasına razı olunmayan bir şeye işaret eder. Tiksintinin ayırt edici yanı, tehlikeyi değil sınırı ölçmesidir.

Sembolleri kişinin iç dünyasındaki karşılıklarıyla okuyan yaklaşımda (C. G. Jung, İnsan ve Sembolleri) bu tür hayvan suretleri, kişinin kendinde tanımak istemediği yanların dışarıya verilmiş hâli olarak ele alınır. Rüyayı örtük içerik üzerinden okuyan yaklaşımda ise (Sigmund Freud, Rüyaların Yorumu) sahne iştah, doyum ve elde tutma isteği ekseninde ele alınır.

İki yaklaşımın bu sembolde buluştuğu yer dikkat çekicidir ve klasik okumanın ölçüsüyle de örtüşür: ikisi de bırakılamayan bir şeyi konuşur. Bu okumalar dinî yorumun yerine geçmez; sembolün modern karşılığını verir ve rüyayı görenin kendi hayatındaki bağlamla birlikte anlam kazanır.