Rüyada Şehirlerarası Yolculuk Yapmak

Genel anlamı

Bu rüyanın Türkiye’deki sahnesi gayet tanıdıktır: gece otobüsü, otogarda beklenen saat, bayram yolu, tayinle çıkılan şehir, okul için toplanan valiz. Uyanınca akılda kalan da çoğu zaman varılan yer olmaz; arkada bırakılan yer olur.

Klasik sözlükler bu sahneyi yolculuğun genel bahsinden ayırır ve iki ayrı adla anar: uzak yolculuk ve gurbet. İkisi aynı şey değildir. Biri gidip dönmektir, öteki gidip kalmaktır.

Yolculuğun genel çerçevesi, neyle gidildiği ve dönüşün niçin ayrı bir madde sayıldığı rüyada yolculuk yapmak sayfasında duruyor. Burada sorulan soru daha dar: gidiş ne kadar uzağa gidiyor ve geri dönüş bağı yerinde mi.

Kaynaklar bunu beklenmedik bir yerden cevaplar. Uzaklığı ölçen şey kat edilen yol değil, kopan ya da duran bağdır.

İslami rüya tabiri

Uzak yolculuk hangi sahnelerin arkasından çıkar

Rüyanızda ne oldu?	Kısaca nasıl okunur
Gittiğiniz yerde bir yapı kurdunuz	Oraya yerleşmek; adı hiç anılmamış bir bağ
Oksuz bir yay gerdiniz	Uzak yolculuk; hâli iyi olarak dönüş
Gerdiğiniz yayın kirişi koptu	Vardığınız yerde kalmak
Uyluğunuzda kesik ya da eksilme vardı	Aşiretten uzaklaşmak, yalnız kalmak
Evinizi karanlık gördünüz	Faydası ve sevinci olmayan uzak yolculuk
Evinizi aydınlık gördünüz	Çıktığınız yolda bulunan hayır
Issız, boş bir araziden geçtiniz	Adı kurtuluştan gelir: darlıktan genişliğe
O ıssız arazide yürüyüp durdunuz	Faydası olmayan bir işe dalmak
Geniş, yeşil ve ekili bir kır gördünüz	Genişliği ölçüsünce ferahlık ve ikram
Kuru, çorak bir yer gördünüz	Darlık tarafı
Tanıdığınız bir arazi, bir toprak gördünüz	İçinde bulunduğunuz şehir ve halkı
Yer sizi yuttu, yarılma olmadan	Uzak bir yolculuk
Tepede tek duran yüksek bir yapı gördünüz	Gurbet, yalnızlık, arkadaşlardan kesilmek
Turna gördünüz	Uzak yolculuk; yolcuysanız sağ salim dönüş
Turnaları birlikte uçarken gördünüz	Ortaklık ve beraberlik tarafında hayır
Bir turnaya bindiniz	Elin daralması
Size bir başlık, bir külah verildi	Makamla birlikte gelen gidiş
Başlığınız çıkarıldı, alındı	Bağlı olduğunuz yerden ayrılmak
Bir beygirin sırtında yol aldınız	Uzak yolculuk; eş tarafından gelen hayır
Bir boğa size böğürdü	Uzak bir yolculuk
Üzerinize kar yağdı	Uzak yolculuk; içinde zahmet de olabilir
Kendi suretinizi ayda gördünüz	Günlerin çoğunun uzakta geçmesi

Uzaklığı ölçen şey bağın kopup kopmamasıdır

Gelenek aynı ayrımı birbirinden habersiz üç ayrı maddede yazar.

Uyluk. Bir sözlük uyluğu doğrudan kişinin aşiretine, yani kan bağıyla bağlı olduğu topluluğa karşılık sayar. Devamında şu satır gelir: uyluğunun kesilip ayrıldığını gören, kavminden ve aşiretinden uzağa düşer. Gerekçe de yazılıdır ve tamamen bedenden alınmıştır: kesilip ayrılan uyluk bir daha kaynamaz, birleşmez. Aynı maddenin hafif hâli de var; uyluktaki eksilme aşiretin azalmasına, ehilden uzaklaşmaya ve yalnızlığa yorulur.

Yayın kirişi. Başka bir bahiste oksuz bir yay gerdiğini gören uzak bir yolculuk yapar ve hâli iyi olarak döner. Hemen ardından ayrım gelir: kiriş koparsa, vardıysa gittiği yerde ikamet eder. Aynı sahnenin dönüşlü ve dönüşsüz hâli tek bir ayrıntıyla ayrılır: gerili duran şey koptu mu, kopmadı mı.

Uzakta yapı kurmak. Üçüncü kayıt en açığıdır: gurbette bina yaptığını gören ya adı daha önce hiç anılmamış biriyle evlenir ya da orada yerleşir. Yapı kurmak gitmenin değil, kalmanın işaretidir.

Bunların bugünkü karşılığı fazlasıyla somuttur. Kirayı yıllığa çevirmek, eşyayı taşıtmak, çocuğu oradaki okula kaydettirmek, memleketteki evi tamamen kapatmak: hepsi kiriş kopmasıdır. Dönüş bileti duruyorsa, ev boşaltılmadıysa gidiş klasik ölçüde uzak sayılmaz. Bu bir haber değil, bir tartıdır.

Gurbetin tarifi uzakta olmak değil, kesilmiş olmaktır

Sözlükte gurbet için verilen en net tarif bir manzara maddesinin içinde saklıdır. Tepede tek başına duran yüksek bir yapı; karşılığı dört kelimeyle yazılır: gurbet, yalnızlık, arkadaşlardan kopma ve gizlenme. Dördünde de mesafe geçmez. Ölçülen şey uzaklık değil, kopuştur.

Aynı bahsin insan tarafı da kayıtlıdır. Üç eser turnayı hâli zayıf, gücü az, garip bir adam diye tarif eder. Ama aynı madde tersini de yazar ve gerekçesini verir: turna görmek ortaklık, evlilik ve beraberlik isteyen için hayra yorulur, çünkü uçarken birbirlerinden ayrılmazlar. Yolculuk hâlindeki kişi turna görürse okuma ailesine sağ salim dönüşe kayar. Kuşun kendi bahsi rüyada kuş görmek sayfasındadır.

Buradan çıkan sonuç açıktır: gurbet bir adres değil, bir hâldir. Aynı şehirde oturup yıllardır aranmayan kardeş o hâldedir; bin kilometre ötede her akşam aranan biri değildir.

İki şehir arasındaki boşluk ayrı bir maddedir

Bu sahnenin kendine has yeri, iki şehir arasındaki o boş arazi. Sözlükte ayrı bir maddesi vardır ve karşılığı adının kökünden okunur: Arapçada ıssız geçide verilen isim kurtuluş kökünden gelir. Madde bunu tek tek sayar; şiddetten refaha, darlıktan genişliğe, günahtan tevbeye, zarardan kâra, hastalıktan sıhhate geçiş.

Ama aynı madde kendini dengeleyen bir satırla kapanır: orada yürüyüp durmak, faydası olmayan bir işe dalmaktır. Fark geçmek ile oyalanmak arasındadır: bir yerden bir yere gidiyorsanız o boşluk geçittir, aylardır aynı yerde dönüyorsanız boşluğun kendisi iştir.

Manzaranın hâli ikinci ölçüdür. Geniş, yeşil ve ekili bir kır ferahlık ve ikram tarafındadır, ölçüsü de doğrudan genişliği ve yeşilliğidir; kuru, çorak yer ise darlık tarafına yazılır. Toprağın kendi bahsi rüyada toprak görmek sayfasında.

Çıktığınız ev ile gidilen yer aynı anda okunur

Sözlüğün en pratik satırlarından biri burada. Aynı eser evin ışığını doğrudan yolculuğun karşılığına bağlar: evini karanlık gören faydası ve sevinci olmayan uzak bir yolculuk yapar; evini aydınlık gören çıktığı yolda hayır bulur. Yani rüya varılan yeri değil, arkada bırakılanın hâlini tartar.

Aynı sözlük tanıdık araziyi de kişinin içinde bulunduğu şehre ve halkına karşılık sayar. İkisi birleşince sade bir usûl çıkar: şehirlerarası bir rüyada çıkılan kapı ile girilen kapı birlikte okunur. Evin kendi bahsi rüyada ev görmek sayfasındadır.

Gurbet tarafında yalnız kayıp yazmaz

Gelenek gurbeti tek yönlü okumaz. Sûre okumalarının sıralandığı fasıllarda ve Hz. Yûsuf’un görülmesine dair kayıtlarda uzakta elde edilen pay, mal ve sığınak açıkça geçer. Bağ kıssanın kendisindendir: evinden en uzağa düşen kişinin sonunda bir memleketin işini üstlenmesi.

Bugünkü karşılığı şudur: kopuş ile kazanç aynı gidişin iki yüzü olabilir. Başka şehirde tutulan iş, ilk yıl ağır gelip üçüncü yıl yerine oturan düzen. Sözlük gidişi peşinen kayıp saymaz.

Kayıtlı bir vaka: aydaki suret

Korunmuş en eski eserlerden birinde kısa bir olay durur. Bir kimse rüyada kendi suretini ayda görür. Ardından uzak bir yola çıkar ve günlerinin çoğu memleketinden uzakta geçer. Tabirci gerekçeyi de yazar: ayın hareketinin sürekliliği.

Buradaki incelik, sembolün kendisinin değil tabiatının okunmuş olmasıdır. Ay parlaklığıyla ya da büyüklüğüyle değil, hiç durmamasıyla tabir edilmiştir. Sürekli hareket eden bir şeyin içinde kendinizi gördüyseniz okunacak şey onun görüntüsü değil, durmuyor oluşudur. Ayın kendi bahsi rüyada ay görmek sayfasındadır.

Yola siz mi çıktınız, yol size mi verildi

Sözlükler gidişin kimden geldiğini de ayırır. Başlık ve külah maddesi üç şeyi bir arada sayar: baş olmak, yolculuk ve evlilik. Satır açıktır: kendisine bir başlık verilen kişi uzak bir yolculuk yapar. Başlığın güzelliği kadar hâli iyi olur; başlık çekilip alınırsa bağlı olduğu yerden ayrılır. Bugünkü karşılığı tayindir, görevlendirmedir: yolu siz seçmemişsinizdir, yol size verilmiştir.

Aynı bahiste gidişi önceleyen küçük sahneler de yazılıdır. Bir boğanın size böğürmesi uzak yolculuk tarafında okunur. Üzerinize kar yağması da öyledir, üstelik sözlük içinde zahmet bulunabileceğini de ekler; karın kendi bahsi rüyada kar görmek sayfasındadır.

Ne demek değil: Bu sayfadaki hiçbir satır çıkacağınız yolun nasıl biteceği, birinin dönüp dönmeyeceği ya da kimsenin sağlığı hakkında bilgi vermez. Okumalar klasik tabir metinlerinden derlenmiştir; dinî bir hüküm, fetva ya da tıbbi tavsiye niteliği taşımaz. Diyanet İşleri Başkanlığı yayınlarında da rüyaların delil sayılmadığı ve rüyalarla amel edilmeyeceği belirtilir. Sahnenin nasıl tartılacağı rüya tabiri nasıl yapılır sayfasında anlatılıyor.

Psikolojik açıdan

Şehirlerarası yolculuk rüyası en çok iki dönemde anlatılır: taşınma ya da tayin konuşulurken, bir de uzun süre görüşülmeyen biri akla düştüğünde.

Anlatanın hatırladığı ayrıntı da genellikle manzara olmaz: valiz kapanmış mıydı, biri uğurladı mı, dönüş için tarih var mıydı. Klasik okumayla modern bakış burada aynı yere varıyor. Rüya nereye gideceğinizi göstermez; neyi geride bırakmayı göze aldığınızı gösterir.