Rüyada Yemek Yemek

Genel anlamı

Ekmek, et, süt, bal ve meyve sayfaları hep aynı soruyu cevaplar: sofraya ne konmuştu. Yeme fiilinde soru başkadır. Burada belirleyici olan yiyeceğin cinsi değil, sahnenin kendisidir.

Rüyadan geriye kalan da çoğu zaman budur. Tabaktakinin ne olduğu silinir; kalan şey sofrada kimin oturduğu, karnın doyup doymadığı ve ağızda kalan tattır.

Klasik usûl bu ayrıntılara bakmayı bir tercih olarak değil kaide olarak koyar: rüya mevsime, mekâna, şahıslara, görene ve görülene göre farklı yorumlanır. Yani sofradaki kişi dekor değil, yorumun parçasıdır.

Yorumu belirleyen üç ayrıntı şudur: kiminle yediniz, doydunuz mu, yemek ne hâldeydi.

İslami rüya tabiri

Tabirnâmelerde bir yiyeceği görmek ile onu yemek ayrı kaydedilir. Görmek, imkânın ortada durmasıdır. Yemek ise o imkânın kişinin tasarrufuna girmesi, yani harcanmaya başlanmasıdır. Bu yüzden yeme fiili rızık bahsinin sonuç kısmında durur.

Tasavvufî tabir cetvellerinde pişmiş yemek müstakil bir satır olarak geçer ve nefs-i levvâme derecesinde, nefsin tabiatı ve kişinin eline bir şey geçmesi karşılığıyla anılır. İncelik lezzette değil hâldedir: pişmiş yemek artık yenebilir durumdadır, imkân kullanılabilir hâle gelmiştir. Çiğ olanın neden ayrı okunduğu da buradan anlaşılır; ayrıntısı rüyada et görmek sayfasındadır.

Ne demek değil: Sofra rüyası, geçim hakkında verilmiş bir hüküm değildir. Klasik kelâmda rüya zannî bilgi verir, kat’î delil sayılmaz; bir yemek sahnesine bakarak iş, borç ya da ortaklık kararı alınmaz. Diyanet İşleri Başkanlığı’nın yayınlarındaki ifade de aynı yöndedir: rüyalar delil değildir, onlarla amel edilmez.

Rüyanızı bulun

Rüyanızda ne oldu?	Kısaca nasıl okunur
Sofrada başkalarıyla birlikte yediniz	Ortaklık ve dayanışma; klasik tabirde sofra paylaşılan yerdir
Yemek pişmişti, sıcaktı	Cetvelde ayrı kaydedilen hâl: eline bir şey geçmesi
Yiyip doydunuz	Kifayet: elinizdeki yeter
Yediniz ama doymadınız	İki yöne birden bakar: yetmeyen kazanç ya da durmayan iştah
Tek başınıza yediniz	Var olan ama paylaşılmayan bir kazanç
Yemeği siz pişirdiniz	İmkânın kendi emeğinizle kullanılır hâle gelmesi
Birine yemek yedirdiniz, ikram ettiniz	Klasik tabirde yedirmek hayır tarafındadır
Sofrayı siz kurdunuz	Yiyen değil hazırlayan olmak: sorumluluğun üstlenilmesi
Yemeğe davet edildiniz	Bir kapının açılması, dâhil edilmek
Sofrada yer bulamadınız	Dışarıda kalma kaygısı
Yemek bozuktu, kokuyordu	Temiz olana sonradan karışan bir sıkıntı
Yemek tuzsuz ve tatsızdı	Elde olanın tat vermemesi
Boğazınızdan geçmedi	Sıkıntı sofrada değil, kişinin hâlinde
Doyduğunuz hâlde durmadan yediniz	Ölçüsüzlük tarafında okunur
Yemek yere döküldü, israf oldu	Nimete hürmet klasik metinlerde ayrıca vurgulanır
Tanımadığınız kişilerle yediniz	Şahıslar bilinmiyorsa yorum sofranın hâline bakar
Vefat etmiş biriyle aynı sofradaydınız	Haber değil, rüyayı görenin hâline dair okuma
Yerken besmele çektiniz, şükrettiniz	Kişinin o andaki hâli ayrıca kaydedilir

Kiminle yediğiniz

Sofra, insanın tek başına yapmadığı birkaç işten biridir; klasik metinler bunu fark eder ve paylaşılan yemeği ortaklık tarafında okur.

Tanıdıklarla yenen bir yemeğin gündelik karşılığı somuttur: ailece toparlanan bir bütçe, iki kardeşin bölüştüğü bir yük, uzun süredir görüşülmeyen biriyle yeniden kurulan temas. Yorumun ağırlığı sofranın kalabalığında değil, oradakilerle aranızdaki bağdadır.

Tek başına yemek ayrı okunur. Tabak doludur ama kimseye değmemiştir; kazancın var olduğu hâlde kimseyi ilgilendirmediği bir hâl tarafında ele alınır.

Türkçenin bu bahiste kendi kaydı vardır: “tuz ekmek hakkı” sözü birlikte yenen yemeği bir hukuk sayar. Bu bir tabirnâme maddesi değildir, ama klasik usûl tabirciden dilin deyimlerini bilmesini istediği için sofra bahsinde hesaba katılır.

Vefat etmiş biriyle aynı sofrada bulunmak ayrı bir sahnedir. Kaynaklar burada yorumu o kişi hakkında bir habere değil rüyayı görenin hâline bağlar; bahsin genel ölçüleri rüyada ölmüş birini görmek sayfasında toplanmıştır.

Doydunuz mu

Doyum, yeme sahnesinde ayrıca kaydedilen ayrıntıdır ve sofranın büyüklüğünden bağımsızdır. Az yiyip doyan da vardır, önündeki bitip de doymayan da.

Doymak kifayet tarafında okunur: elinizdeki yeter. Gündelik karşılığı iddialı değildir, ay sonunu sıkışmadan getirmek ya da bir taksitin artık ürkütmemesi gibi.

Yiyip de doymamak kaynaklarda tek bir hükme bağlanmaz ve iki yöne birden bakar. Bir yönü kazancın yetmemesidir: emek büyümüş ama karşılığı büyümemiştir. Öbür yönü ise iştahın durmamasıdır; elde olan yeterken kişinin yeter demeyi bırakmasıdır. Hangisi olduğunu ayıran şey, rüyada doymamanın acı mı yoksa hırs mı verdiğidir.

Doyduğu hâlde durmamak ise doymamaktan ayrı bir sahnedir ve ölçüsüzlük tarafında okunur.

Yemeğin hâli

Yiyeceğin hâli rızkın hâline yorulur; bu, yiyecek bahsinin genel kaidesidir ve tek tek yiyeceklerde olduğu gibi yemek sahnesinde de işler.

Bozuk ya da kokmuş yemek, temiz gelen bir şeye sonradan karışan sıkıntı olarak okunabilir: helal sayılan bir kazancın içine şüpheli bir kalemin girmesi, sözü tutulmayan bir ortaklık gibi. Kaynaklar bunu bir hüküm olarak vermez, tedbire çağrı olarak ele alır.

Tuzsuz, tatsız yemek elde olanın tat vermemesi tarafında durur. Sofra vardır, eksik olan lezzettir.

Boğazdan geçmemek yeme sahnesinin en ayırt edici hâlidir. Yemek yerindedir, bozuk da değildir; yiyemeyen kişidir. Böyle bir rüyada sıkıntı rızıkta değil, kişinin o günkü hâlinde aranır. Türkçede aynı söz zaten bu manada kullanılır.

Yemeğin dökülmesi ve israf edilmesi klasik metinlerde nimete hürmet bahsiyle birlikte ele alınır ve uyarı olarak okunur.

Yedirmek ve sofra kurmak

Klasik tabirde ikram ve yedirme bahsi hayır tarafında ele alınır. Yedirmek, rızkın yalnızca kullanılması değil dolaştırılmasıdır; bu yüzden yiyen olmakla yediren olmak aynı sahne sayılmaz.

Sofrayı kurmak bunun bir adım ötesidir: hazırlayan taraf olmak. Gündelik karşılığı sorumluluğun üstlenilmesidir, evin yükünü taşıyan kişi olmak ya da bir işte toplayan taraf olmak gibi.

Sofraya çağrılmak bunun karşı ucudur ve dâhil edilme tarafında okunur: kapalı bir kapının açılması, bir çevreye kabul.

Kaynakların tek karşılık vermediği sahnelerde klasik usûlün ölçüsü bellidir: rüyalar hayra yorulur. Diyanet İşleri Başkanlığı yayını Hadislerle İslâm, Hz. Peygamber’in rüyaların daima hayra yorulmasını istediğini kaydeder. Buradaki yorumlar klasik tabir literatüründen derlenmiştir; dinî bir hüküm veya fetva niteliği taşımaz.

Psikolojik açıdan

Psikolojik okumada yemek yemek, bir ihtiyacın karşılanması kadar o ihtiyacın kiminle karşılandığıyla ilgilidir. Bu yüzden sofra rüyalarında yiyecekten çok masa etrafındaki tablo hatırlanır.

Tek başına yeme sahnesi psikolojik okumada çoğunlukla yalnızlık ve görülmeme duygusuyla ilişkilendirilir; sıcak ve kalabalık bir sofra ise aidiyetle. İkram etme sahnesi ayrı ele alınır ve yararlı olma, karşılık verebilecek durumda olma ihtiyacıyla ilişkilendirilir.

Doymama sahnesi bu okumada özellikle anlamlı sayılır, çünkü doyum ölçülebilir bir şey değildir: kişi ne kadar aldığını değil, aldığını yeterli hissedip hissetmediğini bildirir.

Aç yatılan bir gece, uzun süren bir perhiz ya da iştahı kesen bir üzüntü, rüyanın gündüzden taşıdığı malzemenin parçasıdır. Klasik tabirciler de yorumdan önce rüyanın ne zaman ve kim tarafından görüldüğünü sormayı şart koşar; usûl ile psikolojik okumanın buluştuğu yer burasıdır.