Rüyada Gülmek

Genel anlamı

Bu rüya çoğunlukla hazır bir denklemle karşılanır: ağlamak kötü, gülmek iyi.

Klasik tabir bu denklemi kurmaz. Kaynakların bu maddedeki en dikkat çekici kaydı şudur: gülmek, ağlamanın tersi olarak okunmaz. Metinlerin bir bölümü sesli kahkahayı gam ve keder tarafında, ağlamayı ise ferahlık tarafında kaydeder. İki sahne birbirinin yerine geçmez; her biri kendi başına bir madde olarak ele alınır.

Türkçe bu ayrımı zaten yapıyor. Gülümsemek, güler yüz göstermek ve kahkaha atmak aynı fiilin dereceleri değil, ayrı davranışlardır: ilki bir hâl, sonuncusu bir ses. “Yüzü gülmek” işlerin açılmasıdır, “gülüp geçmek” aldırmamak, “gülme komşuna gelir başına” ise gülmenin sahibine dönmesi. Dilin bu ayrımı bu kadar önemsemesi tabirde de karşılıksız değildir: TDV İslâm Ansiklopedisi’nin “Rüya” maddesinde muabbirin ehliyeti sayılırken dilin iştikakını, atasözlerini ve deyimlerini bilmek açıkça şart koşulur.

Yakın sayfalardan farkı burada. Rüyada ağlamak sayfası gözyaşının şekline bakar ve sessiz ağlamayı ferahlık tarafında okur; bu sayfa onun karşıtı değil, tamamlayıcısıdır. Orada sorulan soru nasıl ağladığınız, burada sorulan soru ise sevinip sevinmediğiniz bile değil: gülmenin sesi, sebebi ve yönü. Rüyada ölmüş birini gülerken görmek ayrı bir bahistir; orada yorumlanan şey vefat eden kişinin hâlidir, burada gülme eyleminin kendisi. Rüyada düğün görmek sevincin bir merasime bağlandığı sahnedir; gülmede merasim yoktur, çoğu zaman sebep de yoktur.

İslami rüya tabiri

Tabirnâme geleneğinin ana metinleri, İbn Sîrîn’e nispet edilen külliyat, Abdülganî en-Nablusî’nin Ta’tîru’l-enâm fî ta’bîri’l-menâm’ı ve Halîl b. Şâhîn ez-Zâhirî’nin el-İşârât fî ilmi’l-ibârât’ı gülmeyi tek bir hükme bağlamaz. Madde ikiye ayrılır ve iki parçanın yorumu aynı yöne gitmez: tebessüm ile kahkaha.

Bu ayrımın Türkçeye taşıyıcısı da bellidir. Osmanlı tabirnâme geleneğinin Türkçedeki derlemelerinden Kenzü’l-Menâm, maddelerini Nablusî, İbn Sîrîn, Ca’fer es-Sâdık, Câbir el-Mağribî ve Kirmânî’den derler; Türkçede okunan tabir de bu havuzdan gelir. Yani aşağıdaki ayrım Türkçeye sonradan eklenmiş bir yorum değil, aktarılan metnin kendi ayrımıdır.

Tabir âdâbının burada işleyen ölçüsü de baştan söylenmelidir: rüya; mevsime, mekâna, şahıslara, görene ve görülene göre farklı yorumlanır. Aşağıdaki karşılıklar herkeste aynı okunmaz.

Kaynakların ters kaydı

Metinlerin bir bölümünde sesli kahkaha gam ve keder tarafında kaydedilir, ağlamak ise aynı satırlarda ferahlık tarafında durur. Bu, sayfanın en değerli bilgisi olduğu için açıkça yazılmalı: tabirde gülmek ile ağlamak birbirinin zıddı iki kutup değildir.

Okumanın gerekçesi sevincin kendisinde değil taşkınlıktadır. Kahkaha, kişinin sesini ve hâlini elinden bırakmasıdır; klasik tabirde ölçünün elden çıktığı sahneler kendi başlarına kaydedilir.

İkinci gerekçe karînedir. Muabbirin ilk şartı, mecazî sureti hakikatinden karîne ile ayırmaktır. Rüyada duyulan bir kahkaha, uyanık hayattaki sevincin birebir karşılığı sayılmaz; sahnenin neye bağlandığı sorulur.

Gündelik karşılığı çoğunlukla yerine düşmeyen bir neşedir: herkesin ciddi olduğu bir yerde tutulamayan gülme, bir haberin ardından gelen ölçüsüz sevinç, kısa sürede tersine dönen bir keyif.

Ne demek değil: bu kayıt “güldüyseniz üzüleceksiniz” demek değildir. Kaynaklar kahkahayı bir hüküm olarak değil, ayrıca kaydedilen bir hâl olarak ele alır. Diyanet İşleri Başkanlığı yayını Hadislerle İslâm, Hz. Peygamber’in rüyaların daima hayra yorulmasını istediğini kaydeder; korku veren yorumdan kaçınmak bu maddede de geçerlidir.

Tebessüm ayrı bir bahistir

Sessiz gülümseme metinlerde kahkahayla aynı yerde durmaz. Tebessüm bir ses değil bir hâldir ve klasik okumada sevilme, gönül alma ve iyi haber tarafında yer alır. Türkçede de güler yüz bir davranıştan çok bir vasıftır: kişinin karşısındakine açtığı yüz.

Bu yüzden burada sorulan şey ne kadar güldüğünüz değil, yüzünüzün ne söylediğidir. Gülüp sonra susmak, sahnenin ölçüsünde kalması olarak okunur.

Sahnede yüzden başka bir ayrıntı öne çıktıysa yorum oraya kayar. Gülerken dişler öne çıktıysa madde kendi bahsine geçer: rüyada diş görmek.

Rüyanızı bulun

Rüyanızda ne oldu?	Kısaca nasıl okunur
Ses çıkarmadan gülümsediniz	Kaynakların sevilme ve iyi haber tarafında okuduğu hâl
Biri size güler yüzle baktı	Aradaki bağın yumuşaması
Kahkahayla, sesli güldünüz	Metinlerin bir bölümünün gam tarafında kaydettiği hâl
Ciddi bir yerde gülmeyi tutamadınız	Yerine düşmeyen neşe; ölçünün elden çıkması
Neden güldüğünüzü çıkaramadınız	Karînesi eksik sahne; yorum kalan hisse bakar
Bir habere sevinip güldünüz	Yorum gülmeye değil o sebebe bağlanır
Birine alay ederek güldünüz	Neşe değil küçültme bahsi
Kalabalık size gülüyordu	İtibar ve mahcubiyet ekseni
Herkes gülüyordu, siz gülmüyordunuz	Ortak sevincin dışında kalmak
Gülerken ağladınız ya da ağlarken güldünüz	İki hâlin karışması; sahne tek başına okunmaz
Gülerken dişleriniz göründü	Yorum diş bahsine geçer
Bir çocuğun güldüğünü gördünüz	Sahnenin yükü hafif; yorum çocuk bahsine bakar
Gülüp sonra sustunuz	Sahnenin ölçüsünde kalması
Gülerek uyandınız	Uyanınca kalan his de yoruma girer

Gülmenin yönü: alay ekseni

Kaynakların bu maddede en net durduğu yer gülmenin yönüdür. Bir insana, onun hâline ya da düşmesine gülmek tabirde neşe bahsinde değil, karşısındakini küçültme bahsinde ele alınır. Sahnedeki fiil aynıdır, yorumu değiştiren şey hedefidir.

Türkçe atasözü bu okumayı doğrudan taşır: gülme komşuna, gelir başına. Muabbirin atasözlerini bilmesinin şart koşulmasının pratik karşılığı budur; dil, sembolün hangi eksende okunacağını çoğu zaman zaten söylemiştir.

Hayattaki karşılıkları da bu taraftadır: bir topluluğun arkasından konuşulan biri üzerinden kaynaşması, birinin zorluğunun sohbet malzemesi yapılması, kırıcı bir sözün şaka kılığında söylenmesi.

Ne demek değil: sahne, rüyada güldüğünüz kişi hakkında bir hüküm taşımaz ve ona karşı bir tavır almanızı gerektirmez. Klasik ölçü bu maddede de aynıdır: rüyada görülen kişi çoğu zaman o kişinin kendisi değildir.

Size gülünüyorsa

Bu maddede en çok anlatılan sahne budur ve alay ekseninin ters yüzünden okunur: gülen taraf siz değilsinizdir.

Klasik metinler bunu kişinin insanlar arasındaki hâli ve itibarı ile ilişkilendirir. Kalabalığın kendisi ayrıca bir bahistir; ölçüleri rüyada kalabalık görmek sayfasında toplanmıştır. Gülen taraf tanıdığınız biriyse yorum o bağa bakar: rüyada arkadaş görmek.

Hayattaki karşılığı çoğunlukla bir olay değil bir duygudur: yeni girilen bir işte tutunamama endişesi, bir toplulukta söylenen sözün karşılık bulmaması, uzun süredir taşınan bir mahcubiyet.

Klasik usûlün bu sahnede söylediği iki şey vardır: kötü görülen rüyadan Allah’a sığınılır ve rüya ehliyetsiz kişilere anlatılmaz. Buradaki yorumlar klasik tabir literatüründen derlenmiştir; dinî bir hüküm veya fetva niteliği taşımaz. Diyanet İşleri Başkanlığı’nın yayınlarında belirtildiği üzere rüyalar bir delil değildir, onlarla amel edilmez.

Psikolojik açıdan

Psikolojik okumada gülme, sevincin değil boşalmanın göstergesi sayılır: birikmiş gerilimin ani biçimde dışarı çıkması. Bu yüzden ağlamayla aynı ailede ele alınır ve rüyada ikisinin yer değiştirmesi olağan görülür.

Sembolleri kişinin iç dünyasındaki karşılıklarıyla okuyan yaklaşımda (C. G. Jung, İnsan ve Sembolleri) yerine düşmeyen gülme, örtülü bir içeriğin kılık değiştirerek görünmesi olarak ele alınır: kişi güler, ama sahnenin kendisi ciddidir.

Size gülünen rüyalar ise çoğunlukla değerlendirilme kaygısının arttığı dönemlerde anlatılır: yeni bir iş, yeni bir çevre, sınav ya da görünürlüğün arttığı herhangi bir eşik.

Gülerek uyanmak ayrıca not edilmeye değer. Bedenin rüyadaki duyguya eşlik etmesi olağandır; klasik tabirciler de yorumdan önce rüyanın nerede, nasıl ve ne zaman görüldüğünü tespit etmeyi ehliyet şartı sayar.