Rüyada Ölmüş Babayı Görmek

Genel anlamı

Rüyada babanız yine oradaydı: masanın başında, kapı eşiğinde ya da sizinle yürürken; vefat ettiğini rüyanın içinde bir an hatırlamadınız. Uyanınca kalan şey çoğu zaman korku değil, yarım kalmış bir konuşmanın ağırlığıdır.

Klasik tabirde bu sahnenin ağır gelmesinin bir sebebi var. Sözlükler babayı bedenin taşıyıcı yerlerine bağlar: Nablusî, babasının hastalandığını görenin başının ağrıyacağını söylerken gerekçeyi açıkça yazar, çünkü baş babanın bedelidir. Aynı eserde iki ayak anne baba sayılır, güneş bahsinde ise güneşin karşılıkları arasında baba da geçer.

Bu yüzden ölmüş baba rüyası, kök sayfadaki rüyada baba görmek okumasının bir alt başlığı değil, kendi soruları olan ayrı bir sahnedir. Yorumu belirleyen şey babayı görmüş olmanız değil, sahnede ne olduğudur.

İslami rüya tabiri

Tabirnâmeler bu rüyayı tek bir cümleyle karşılamaz; sahneyi parçalarına ayırıp sorar. Aşağıdaki dört soru, kaynakların baba bahsinde ve vefat etmiş kimse bahsinde kaydettiği satırlardan çıkarılmıştır.

Birinci soru: babanızı hiç ölmemiş gibi mi gördünüz

Bu sahne kaynaklarda korku tarafında değil, darlıktan çıkış tarafında okunur.

Müntehabü’l-kelâm bahsi akrabalık derecesine göre ayırır ve babayı anneyle karşılaştırır:

Annesinin dirildiğini gören kişiye, içinde bulunduğu gamdan ferahlık gelir. Babasını diri gördüyse hüküm aynıdır; şu kadar ki babayı görmek daha kuvvetlidir.

Müntehabü’l-kelâm

Nablusî aynı sahneyi rüya sahibinin hâline bağlar ve ağırlığı başka yere koyar:

Anne babasının dirildiğini gören korku içindeyse emniyete kavuşur, işi ferahlar ve sıkıntısı gider; özellikle annesini görmüşse.

Ta’tîru’l-enâm

İki eserin aynı sahnede farklı tarafı öne çıkarması, bu okumanın bir formül olmadığını gösterir. Ortak kaldıkları yer ferahlıktır: kapandı sanılan bir işin yeniden yürümesi, uzun süren bir sıkışıklığın gevşemesi, beklenmeyen bir yerden gelen kolaylık.

İkinci soru: size öğüt mü verdi, bir şey mi öğretti

Öğüt ve öğretme sahnesi, kaynaklarda kişinin dininde o ölçüde bir düzelme bulması şeklinde kaydedilir.

Müntehabü’l-kelâm’da satır kısadır: ölünün öğüt vermesi ya da bir ilim öğretmesi, rüyayı görene o kadarıyla bir salâh getirir. Baba zaten otorite ve ölçü tarafında okunduğu için bu sahne çoğunlukla kişinin yeni bir şey öğrenmesine değil, bildiği bir doğrunun hatırlanmasına bağlanır: uzatılan bir helalleşme, savsaklanan bir sorumluluk, vazgeçilmemesi gerektiğini bildiği bir alışkanlık.

Burada dikkat edilecek bir sınır var. Kaynaklar rüyada duyulan sözü kendiliğinden bir bilgi kaynağı saymaz; rüyanın hangi türden olduğuna bakılması istenir. Bu ayrımın çerçevesi rüya çeşitleri sayfasındadır.

Üçüncü soru: rüyada ona karşı nasıl davrandınız

Kaynakların bu bahiste en net uyarı koyduğu yer, babanın hâli değil rüya sahibinin tavrıdır.

Nablusî anne babaya âsi olmayı ayrı bir madde yapar:

Rüyada anne babaya âsi olmak, büyük günahlara düşmeye delâlet eder. Fâsıklara karşı gelmek ve kötü arkadaşları bırakmak ise Allah’tan korkmaya ve O’nun razı olacağı şeyle yakınlaşmaya delâlet eder.

Ta’tîru’l-enâm

Aynı maddede kime karşı gelindiğinin yorumu tersine çevirdiğine dikkat edin. Bu satır bir ceza hükmü değil, usûlün tipik işleyişidir: sahnedeki fiil aynı kalsa bile muhatap değişince okuma da değişir.

Rüyada babanız sizden bir şey istediyse ölçü yine somuttur. İstenen şey dua, sadaka ya da bir yakınla barışmak gibi zaten yapılması güzel bir şeyse yapmanın sakıncası yoktur. Ödenmemiş bir borç, yerine gelmemiş bir vasiyet ya da bölüşülmemiş bir emanetse bu sorumluluk rüyadan bağımsız olarak zaten mirasçılara aittir ve cevabı bir tabir sayfasında değil, müftülükte ya da ehlinde aranır.

Dördüncü soru: rüya sizde mi çıkar, ailenizde mi

Baba bahsi klasik eserlerde yalnız bir sembol değil, başka maddelerin kendisine göre okunduğu bir eksendir.

İbn Gannâm, Ta’bîru’r-rü’yâ’nın usûl kısmında rüyanın kimde gerçekleşeceğini tartışırken bir kaide verir:

Rüya babadan oğula çıkar.

Ta’bîru’r-rü’yâ

Aynı eser dedeyi de bu eksene bağlar ve dede maddesinde, onun baba yerinde olduğunu, baba bahsinde söylenenle tabir edilmesi gerektiğini yazar. Buradan çıkan pratik sonuç şudur: vefat etmiş baba rüyası bazen rüyayı görene değil, sahnedeki bağa, yani aileye dönük okunur. Kaynaklar bu yüzden rüyayı anlatan kişiye tek başına bakmaz; evde o sırada ne konuşuluyor, kim bir karar eşiğinde, hangi mesele ortada kalmış diye sorar.

Ne demek değil: Bu sayfadaki hiçbir satır vefat etmiş birinin âhiretteki hâli hakkında bilgi değildir; klasik metinlerde o tarafa dair yazılmış cümleler buraya alınmamıştır. Hiçbiri sağlık, ömür ya da ecel haberi de değildir. Rüyada babanızı görmek size dinî bir sorumluluk yüklemez; dua etmek ve adına sadaka vermek rüyadan bağımsız olarak zaten tavsiye edilen amellerdir. Buradaki yorumlar klasik tabir literatüründen derlenmiştir; dinî bir hüküm veya fetva niteliği taşımaz.

Psikolojik açıdan

Psikolojik okumada vefat etmiş babayı görmek yasın olağan bir parçasıdır. Zihin kaybı tek seferde değil, tekrar tekrar işler; bu yüzden rüya yıl dönümlerinde, bayramlarda ve aile içinde bir karar konuşulurken sıklaşır.

Anlatımlarda en sık duyulan hâl, babanın rüyada hiç ölmemiş gibi olağan biçimde durmasıdır. Bu çoğunlukla bir inkâr değil, zihnin uzun yıllar boyunca kurduğu bir sahnenin kendiliğinden devam etmesidir: aynı masa, aynı ses tonu, aynı söz.

Öğüt ya da onay içeren rüyalar ise genellikle kişinin kendi kararını tartıştığı dönemlerde görülür. Rüyadaki ses babanın değil, kişinin ondan devraldığı ölçünün sesi olarak okunur; verilen not başkasının değil, kendisinin verdiği nottur.