Rüyada Sakal Görmek

Genel anlamı

Sakal, bedende karşıdakine bir şey söyleyen tek parçadır. Saç da tırnak da vardır, uzar, bakılır, ihmal edilir; ama hiçbiri sahibi hakkında bir iddia taşımaz. Sakal taşır: vaktin geldiğini bildirir, çoğu yerde kıdemi ima eder, bırakılmışsa bir de karar açıklar. Klasik metinlerin sakalı itibar ekseninde kaydetmesinin sebebi yüzdeki tüy değil, o tüyün konuşuyor olmasıdır.

Türkçe bu iddiayı açıkça yazar. “Sakalım yok ki sözüm dinlensin” sözü, sözün dinlenmesini bir alâmete bağlar: haklı olmak yetmiyordur, kulak verilmesini sağlayan görünür bir kıdem işareti de gerekiyordur. Rüyada sakal görüldüğünde tabirin baktığı yer burasıdır, yani kişinin sözünün nerede ve ne ağırlıkta karşılandığı.

Aynı dil, o iddianın sahte olabileceğini de söyler. “Sakalını değirmende ağartmamak”, bildiğini yaşayarak kazanmış kimse için kullanılır; deyimin işleyebilmesi için sakalın değirmende, un tozuyla, bedavaya da ağarabileceğini kabul etmek gerekir. Yani gelenek alâmetin hem hak edilerek hem takılarak taşınabileceğini biliyor. Bu sembolün bütün ayrımları tek bir soruya bağlanır: yüzün söylediği ile kişinin arkasında durabildiği birbirini tutuyor mu?

Üçüncüsü de dilde hazır duruyor. “Sakalı ele vermek”, kendini bir başkasının insafına bırakmak demektir; bedenin başka hiçbir parçası için böyle bir deyim kurulmamıştır. Sakal, kişiyi tanıtan işaretin aynı zamanda kavranabilir bir yerde durması demektir. Deyimlere bu kadar yaslanmak keyfî bir tercih değildir: TDV İslâm Ansiklopedisi’nin “Rüya” maddesi muabbirin ehliyetini sayarken dilin iştikakını, atasözlerini ve deyimlerini bilmeyi şart koşar.

Bu üç deyim, sakalın komşu beden bahisleriyle aynı soruları sormadığını da gösterir. Rüyada saç görmek bahsinde bakılan şey saçın hâlidir: gür mü, kirli mi, dağınık mı. Rüyada tırnak görmek bahsinde bakılan şey bakımın nerede durdurulduğudur. İkisinde de saç ya da tırnak kimseye bir şey iddia etmez, yalnızca bir hâl bildirir. Sakalda hâl ikinci sıradadır, birinci sırada iddia vardır. Aynı sebeple tıraş burada bir eksilme değil, bir beyandan vazgeçmedir.

İslami rüya tabiri

Tabirnâme maddelerinde sakal iki şeyle birlikte anılır: heybet ve itibar. İkisi de kişinin kendinde bulduğu bir vasıf değil, başkalarının ona tanıdığı yerdir; bahis boyunca sorulan soru bu yüzden rüyayı görenin ne hissettiği kadar yüzün karşıdakine ne söylediğidir. İbn Sîrîn’e nispet edilen külliyatta, Abdülganî en-Nablusî’nin Ta’tîru’l-enâm fî ta’bîri’l-menâm’ında ve Halîl b. Şâhîn ez-Zâhirî’nin el-İşârât fî ilmi’l-ibârât’ında sakalın uzunluğu, ağarması ve alınması ayrı satırlarda tutulur.

İki kayıt baştan düşülmeli. Birincisi: aynı sahne herkes için aynı yere çıkmaz, çünkü klasik usûl rüyanın mevsime, mekâna, şahıslara, görene ve görülene göre farklı yorumlanacağını söyler. Sayfadaki eşleştirmeler bu yüzden hüküm listesi değil okuma çerçevesidir. İkincisi: rahatsız eden bir sahne görüldüğünde geleneğin kendi âdâbı devreye girer. Kötü rüyadan Allah’a sığınılır, rüya tabirden anlamayan kimselere anlatılmaz, yorum hayır tarafından kurulur. Diyanet İşleri Başkanlığı yayını Hadislerle İslâm, Hz. Peygamber’in rüyaların daima hayra yorulmasını istediğini kaydeder.

Ölçülü sakal: alâmet ile arkasındaki

Bu bahsin merkezinde duran sahne ölçülü ve bakımlı görülen sakaldır, okuması da sadedir: yüzün söylediği ile kişinin taşıdığı birbirini tutuyordur. Karşılığı unvanlarda değil gündelik ayrıntılarda görünür. Söz alındığında sonuna kadar dinlenmek. Ailedeki bir anlaşmazlıkta hakemliğe çağrılmak. Bir işe kefil gösterilmek. Bir karar alınırken hiç değilse haberdar edilmek. Hiçbiri makam değildir; hepsi kişinin adının bir yerde geçtiğini gösterir.

Sakalın ölçüsüz uzaması aynı yere düşmez, çünkü tam da bu dengeyi bozar. Yüzü kaplayan sakalda karşıdakinin gördüğü tek şey alâmetin kendisi olur; işaret, arkasında duranı geçmiştir. Gündelik karşılığı çoğunlukla kişiye taşıdığından fazlasının atfedilmesidir: bilmediği bir konuda görüşünün sorulması, bulunmadığı bir işin sorumlusu sayılması, ortak alınmış bir kararın altında yalnız bırakılması. Yere değecek, ayağa dolanacak kadar uzamış sakal bu okumanın en uç hâlidir; orada alâmet artık sahibinin kendi yolunu kesmektedir.

Ne demek değil: bu bahsin itibar okuması, rüyanın kişinin dindarlığı ya da ahlâkı hakkında not verdiği anlamına gelmez. Tabir bir sicil tutmaz. Sakalın rüya dışındaki dinî hükmü de ayrı bir konudur ve bu sayfanın konusu değildir; burada sakal yalnızca rüyada görülen bir alâmet olarak ele alınır.

Rüyanızı bulun

Rüyanızda ne oldu?	Kısaca nasıl okunur
Sakalınız ölçülü ve bakımlıydı	Yüzün söylediği ile taşıdığınızın birbirini tutması
Sakalınız yeni çıkmaya başlamıştı	Adınızın ilk kez anılmaya başlaması
Sakalınızı kendiniz bırakmıştınız	Görünüşün kendi kararınızla kurulması
Yüzünüzü kaplayacak kadar uzamıştı	İddianın arkasında durandan büyümesi
Yere değecek, ayağa dolanacak kadar uzundu	Alâmetin kişinin kendi yolunu kesmesi
Yaşınıza uygun ak düşmüştü	Yaşanarak kazanılmış bir sözün dinlenmesi
Genç yaşta bembeyaz olmuştu	Sözünüzün yaşınızdan ağır sayılması
Sakalınız boyalıydı	Taşınmayan bir kıdemin gösterilmesi
Kendiniz tıraş olup rahatladınız	Taşımaya mecbur olmadığınız bir iddiayı indirmek
Başkası sizi tıraş etti	Sizi tanıtan işareti başkasının kaldırması
Biri sakalınızdan tuttu ya da çekti	İşaretin başkasının eline geçmesi
Sakalınız yolundu, koparıldı	Zorla alınan bir yer; aşağıdaki bölüme bakın
Sakalınız dökülüyordu	Adınızın geçtiği yerlerin azalması
Sakalınız hiç çıkmıyordu	Henüz kurulmamış bir yer; eksilme değil
Sakalınız kirli ve dağınıktı	Kendinize ayrılan vaktin ertelenmesi
Tanımadığınız birinin sakalını gördünüz	Yorum o kişiye kayar; kesin haber sayılmaz
Kadınken sakalınız olduğunu gördünüz	Metinler ayrıca kaydeder; aşağıdaki bölüme bakın

Ak sakal: değirmende mi ağardı

Ağarma bu bahiste tek başına bir madde değildir. Sorulan şey sakalın ağarıp ağarmadığı değil nasıl ağardığıdır; deyim bu ayrımı zaten kurmuştur, çünkü un tozuyla ağaran sakal ile yaşanarak ağaran sakal aynı şey sayılmaz.

Yaşa uygun ak sakal ikinci taraftadır. Türkçede “ak sakallı” denilen kişi yaşça en büyük olan değil, sözüne başvurulandır; ak burada bir yaş bildirimi değil, sözün bedelinin ödendiğinin işaretidir. Genç yaşta bembeyaz olmuş sakal aynı yere düşmez. Orada alâmet vaktinden önce gelmiştir ve karşılığı sözün yaşından ağır sayılmasıdır: akranlarının meselesini çözmeye çağrılan, ailede erken karar mercii durumuna gelen kişi. Bu ne hayır ne şer hükmüdür; yalnızca taşınanın erken geldiğini söyler.

Sakalın boyalı görünmesi aynı ekseni tersinden gösterir: ağarmış olan gizlenmiş, alâmet olduğundan başka bir şey söylemeye başlamıştır. Bunu saç bahsindeki boyama sahnesiyle karıştırmamak gerekiyor; orada mesele görünüşün yenilenmesidir, burada kıdemin olduğundan başka gösterilmesi. Ağarmanın mal ve ömür tarafındaki kendi okuması için rüyada beyaz saç görmek sayfası ayrıdır: saçta ağarma malla birlikte anılır, sakalda sözle.

Sakalı ele vermek

Bu bahsi komşularından en çok ayıran sahne budur ve dil yine hazır durur: bedenin başka hiçbir parçası için “ele vermek” denmez.

Birinin sakaldan tutması, çekmesi ya da yolması sahnelerinde okuma tek yöne bakar. Kişiyi tanıtan işaret artık onun elinde değildir. Gündelik karşılıkları bellidir: kefil olunan bir borcun kişinin adını bağlaması, bir başkasının hatasında kendi isminin anılması, adına izinsiz söz verilmesi, tarafı olmadığı bir işin altında bırakılması.

Başkasının tıraş etmesi aynı taraftadır ama daha yumuşaktır: kişi hâlâ kendisidir, ne söylediğine karar veren başkasıdır. Kendi eliyle tıraş olmak bunun tersidir; orada indirilen bir yük değil bir iddiadır ve indiren kişinin kendisidir. Tıraş sahnesi ferahlıkla birlikte anlatıldığında bu yüzden olumsuz tarafa yazılmaz.

Ne demek değil: bu sahne belirli bir kişiyi işaret etmez. Rüyada sakalınızdan tutan yüz tanıdığınız birine ait olsa bile klasik usûl o kişi hakkında hüküm çıkarılmasına izin vermez; rüya zannî bilgi verir, kat’î delil sayılmaz. Buradaki karşılıklar tabir literatüründen derlenmiştir, dinî bir hüküm ya da fetva niteliği taşımaz. Diyanet İşleri Başkanlığı’nın yayınlarında da rüyaların delil olmadığı ve onlarla amel edilmeyeceği belirtilir.

Dökülme, hiç çıkmaması ve bakımsızlık

Bu üç sahne aynı ekseni üç ayrı yerinden gösterir. Dökülme, kurulmuş bir yerin eksilmesidir: sözünün eskisi kadar dinlenmemesi, danışılan kişi olmaktan usulca çıkmak, bir görevin adı konmadan devredilmesi. Hiç çıkmamış sakalda eksilme yoktur, henüz kurulmamış bir yer vardır; sahnenin bildirdiği şey sıranın gelmemiş olmasıdır. Kirli ve dağınık sakal ise üçüncü bir yere düşer: orada iddia da yerindedir hâl de, ertelenmiş olan kişinin kendine ayırdığı vakittir. Yüzün geri kalanı ve bakışın nereye düştüğü ayrı bir bahistir: rüyada göz görmek.

Kadının rüyasında kendi sakalını görmesi

Metinler bu hâli ayrıca kaydeder ve burada tek sesli değildir. Ortak yön, yorumun kadının kendi hâline değil üstlendiği role bakmasıdır: bir evin geçiminin tek başına yüklenilmesi, bir ailenin dışarıya karşı tek muhatabı durumuna gelinmesi. Alâmet ekseninden bakıldığında sahne şunu söyler: taşınan yük, kişinin görünüşünde kendine bir yer açmıştır. Kaynaklar tek bir karşılık vermediği için burada tek bir hüküm kurulmaz; belirleyici olan rüyada duyulan histir.

Başkasının sakalını görmek de aynı ölçüyle okunur. Yorumun yönü sakalı görülen kişiye döner, rüyayı gören hakkında bir haber sayılmaz. Tanımadığınız bir ak sakallı figürü gördüyseniz o sahne bu bahsin değil rüyada yaşlı birini görmek ve rüyada dede görmek bahislerinin konusudur; orada bakılan şey sakal değil, gelen kişinin hâli ve sözüdür.

Psikolojik açıdan

Psikolojik okumada sakal, kişinin başkalarınca nasıl okunduğu ile kendini nasıl bildiği arasındaki açıkla ilişkilendirilir. C. G. Jung’un İnsan ve Sembolleri adlı çalışmasında toplanan sembol okuması, yüze ait imgeleri kişinin dışarıya gösterdiği yüzle birlikte ele alır.

Bu rüya en çok, kişiye yaşından ya da kıdeminden fazlası atfedilen dönemlerde anlatılır: kıdemsiz devralınan bir görev, yaşça büyüklerin bıraktığı bir yerin doldurulması, tanınmadığı bir çevrede tanınma ihtiyacı. Tıraş sahnesi bunun tersini bildirir ve çoğunlukla fark edilmeden durabilme isteğiyle birlikte anlatılır.