Rüyada Nişan Görmek

Genel anlamı

Türkçede evliliğe giden yolun basamakları ayrı adlarla anılır: söz kesme, nişan, nikâh, düğün. Bu adlardan üçü bir olayı anlatır. Nişan anlatmaz; nişan bir işaretin adıdır.

Kelime bunu açıkça söyler. Nişan; işaret, alâmet ve hedef demektir. Nişan almak henüz varılmamış bir yere yönelmek, nişangâh hedefin durduğu yer, nişane geride kalan iz, bir şeyin nişanı ise onu tanımaya yarayan alâmettir. Nişanlanmak da bu köke bağlıdır: iki kişi arasında verilmiş bir sözün üzerine, dışarıdan görülebilecek bir işaret konmasıdır.

Tabir usûlünde bu tür bir dil dikkati süs değil ehliyet şartıdır. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin “Rüya” maddesinde muabbirde aranan vasıflar sayılırken dilin iştikakını, atasözlerini ve deyimlerini bilmek açıkça şart koşulur.

Komşu sahnelerden farkı da burada belli olur. Ölçü basittir: sahneyi geri aldığınızda geriye ne kalıyor. Rüyada evlenmek geri alındığında çözülmesi gereken bir bağ kalır. Rüyada düğün görmek geri alındığında dağılmış bir kalabalık kalır. Rüyada yüzük görmek geri alındığında iade edilmesi gereken bir yetki kalır. Nişan geri alındığında ise geriye yalnızca silinmiş bir işaret kalır; üzerine konduğu şey olduğu gibi durur. Bu sayfanın tamamı bu farkın üzerine kuruludur.

İslami rüya tabiri

Klasik tabirnâmelerde bugünkü biçimiyle ayrı bir nişan maddesi bulunmaz; bugünkü nişan merasimi de o metinlerin yazıldığı çağın âdeti değildir. Sembol bu yüzden hazır bir maddeden değil, üç bahsin kesiştiği yerden okunur: verilen söz, alâmet ve yüzük. Aşağıdaki okuma bu üç bahsi taşıyan klasik külliyata dayanır: İbn Sîrîn’e nispet edilen külliyat, Abdülganî en-Nablusî’nin Ta’tîru’l-enâm fî ta’bîri’l-menâm’ı ve Halîl b. Şâhîn ez-Zâhirî’nin el-İşârât fî ilmi’l-ibârât’ı.

Usûlün ilk şartı ise yoruma geçmeden sahneyi doğru sınıflandırmaktır. Tabir âdâbında kayıtlı kaide şudur: rüya; mevsime, mekâna, şahıslara, görene ve görülene göre farklı yorumlanır. Nişan sahnesinde bunun somut karşılığı tek bir sorudur. Rüyayı gören kişinin hayatında hâlihazırda beklenen bir söz var mı? Salon gezilen, tarih konuşulan, liste yapılan bir haftanın ardından gelen sahne bir alâmet değil, gündüzün uykuda sürmesidir; literatür bunu nefsani rüya başlığında ayrı tutar ve sembol tablosuna hiç götürmez.

İşareti kim koydu

Bir alâmetin verdiği ilk bilgi, onu kimin koyduğudur.

Nişan size takıldıysa işaret sizin üzerinize konmuştur: adınız bir şeye yazılmış, bir yer ayrılmış, bir söz size verilmiştir. Bu okumada henüz sizden beklenen bir edim yoktur; beklemek vardır.

Siz taktıysanız işaret sizden çıkmıştır. Söz sizin, ilan sizin, sözü tutmak da sizin elinizdedir. Klasik metinlerin va’d bahsinde tekrarladığı ölçü burada işler: verilen sözün ağırlığı, veren tarafta durur.

Yüzüğün kendisi ayrı bir bahistir ve orada mühür, ahit ve tasarruf ekseni işler; ayrıntısı rüyada yüzük görmek sayfasındadır. Nişan sahnesinde yüzük tek başına okunmaz: bilgi yüzükte değil, onu takan elin kime ait olduğundadır.

İşareti kim okuyordu

Alâmetin ikinci bilgisi görünürlüktür, çünkü bir işaret okunmak için konur. Söz iki kişi arasında kalabilir; nişan onu üçüncü kişilerin gözüne taşır. Rüyada bu, sahnede kimin bulunduğuyla ölçülür.

Yakınlarınızın önünde verilen söz geleneğin rahatlıkla hayra yorduğu hâldir; şahitli söz, tabir literatüründe sağlam sözdür.

Kimsenin görmediği, saklanan nişan bunun tersidir. Buradaki mesele bir arıza değil bir eksikliktir: işaret konmuş, ama okuyacak kimseye gösterilmemiştir. Gündelik karşılığı çoğunlukla henüz açıklanmamış bir karardır.

Kalabalık ve gösterişli tören ölçüyü ters yöne kaydırır: okunması gereken şeyin önüne okunma biçimi geçmiştir. Klasik metinlerin merasimdeki aşırılığa temkinli yaklaşması bu sebepledir. Hüküm verilmez, ölçü hatırlatılır.

Rüyanızı bulun

Rüyanızda ne oldu?	Kısaca nasıl okunur
Size nişan takıldı	İşaret sizin üzerinize kondu: adınıza ayrılan bir hak
Siz birine nişan taktınız	İşaret sizden çıktı; sözün ağırlığı sizde
Yüzük parmağa girmedi	Konmak istenip tutmayan bir işaret; ölçüsü denk gelmeyen vaat
Nişan sahnenin sonuna kadar durdu	Sözün arkasında durulması
Söz yakınlarınızın önünde verildi	Şahitli söz; geleneğin sağlam saydığı hâl
Tören sakin ve az kişiliydi	İlanın ölçüsünde kalması
Tören kalabalık ve gösterişliydi	İlan, ilan edilen şeyin önüne geçmiş
Nişanı kimseye söylemediniz	Konulmuş ama okunmamış bir işaret
Tanıdığınız biriyle nişanlandınız	Okuma o kişinin durduğu alana geçer
Karşı tarafın yüzü seçilmiyordu	İşaret adsızdır; gelenek karînesi eksik sahneye tek karşılık vermez
Başkasının nişanını gördünüz	Siz koyan değil okuyan taraftasınız
Nişan bozuldu, yüzük geri verildi	Silinen işaret; hüküm değil, tedbir tarafında
Nişan nikâha döndü	İşaret akde dönmüştür; bahis evlenmeye geçer
Eski nişanlınızı gördünüz	Silinmiş sayılan bir işaretin yeniden konuşulur hâle gelmesi

İşaret neyi gösteriyordu

Nişanın üçüncü anlamı hedeftir. Nişan almak henüz varılmamış bir yere yönelmek, nişangâh da varılacak yerin adıdır. Sembolün klasik okumadaki ağırlık merkezi buradan çıkar: işaret bugünü değil, henüz gelinmemiş bir yeri gösterir.

Bu yüzden nişan sahnesinin gündelik karşılıkları tamamlanmamış işlerde aranır. Sözlü kabul alınmış ama sözleşmesi imzalanmamış bir iş, kaporası verilmiş ama tapusu devredilmemiş bir ev, prensipte anlaşılmış bir ortaklık, sınavı geçilmiş ama ataması çıkmamış bir görev. Hepsinde ortak olan tek şey vardır: yer ayrılmıştır, teslim alınmamıştır.

Ne demek değil: İşaretin ileriyi göstermesi, ne zaman varılacağını da gösterdiği anlamına gelmez. Tabirnâmeler sahneden gün, ay ya da sıra çıkarmaz. Hedefi olan bir işaretin bulunması, o hedefe varılacağının teminatı değildir.

Nişan bozulduysa

Bu sembolde en çok sorulan sahne budur ve gelenek burada aceleci bir hükümden özellikle kaçınır.

Ayrımı kuran şey şudur: bozulan bir nişan kırılmaz, silinir. Yüzüğün kaybolması elden çıkan bir tasarruftur, çünkü yüzük bir yetki taşır. Kıyılamadan dağılan bir nikâh kurulamamış bir bağdır, çünkü nikâh bir akittir. Nişanın bozulmasında ise ne bir yetki elden çıkar ne bir bağ çözülür; ortadan kalkan yalnızca işaretin kendisidir. Üzerine konduğu şey, yani iki tarafın her biri, olduğu gibi yerinde durur.

Klasik okumanın buradaki temkini de bundan gelir. Silinen bir işaret bir kayıp bildirisi değildir; bir şeyin ayrılmış olmaktan çıktığını söyler, o kadar. Gündelik karşılığı çoğunlukla evlilikle ilgili bile değildir: geri çekilen bir teklif, iptal edilen bir ön anlaşma, adınıza ayrıldığı söylenip sonra ayrılmadığı anlaşılan bir yer.

Ne demek değil: Nişanın bozulduğu rüya, gerçek bir ayrılığın haberi sayılmaz ve bir kişi hakkında hüküm verilecek bir delil gibi kullanılamaz. Diyanet İşleri Başkanlığı’nın yayınlarında rüyaların bir delil olmadığı ve onlarla amel edilmeyeceği belirtilir. Tabir âdâbında esas olan da rüyanın hayra yorulmasıdır; aynı kurumun Hadislerle İslâm külliyatında Hz. Peygamber’in rüyaların daima hayra yorulmasını istediği kaydedilir. Ayrılık sahnesinin kendi ölçüleri rüyada ayrılmak sayfasındadır.

Sahne hangi aşamada durdu

Nişan, evlilik sahneleri içinde yorumu en çok karışan halkadır; çünkü kendisi bir durak değil, bir işarettir. Aşağıdaki tablo rüyanın nerede kesildiğine bakıp sahneyi doğru bahse yollar.

Rüya nerede durdu	Hangi bahsin konusu	Nereye bakılır
Söz verildi, işaret kondu	Va’d ve alâmet	Bu sayfa
Yüzük öne çıktı, mühür sahnesi kuruldu	Ahit ve tasarruf	rüyada yüzük görmek
Nikâh kıyıldı, taraflar razı oldu	Akit ve üstlenilen yük	rüyada evlenmek
Salon kuruldu, davetliler geldi	Merasim ve hâl değişikliği	rüyada düğün görmek
Gelinlik giyildi	Giysi ve görünürlük	rüyada gelinlik giymek
Karşı tarafın yüzü hiç seçilmedi	Karînesi eksik sahne	rüyada tanımadığın birini görmek
Bağ çözüldü, taraflar ayrıldı	Ayrılık	rüyada ayrılmak

Buradaki yorumlar klasik tabir literatüründen derlenmiştir; dinî bir hüküm veya fetva niteliği taşımaz.

Psikolojik açıdan

Psikolojik okumada nişan, bir kararın kişinin içinden çıkıp ilk kez dışarıdan görülebilir hâle geldiği andır. Karar çoktan verilmiştir; yeni olan tek şey, artık başkalarının da onu okuyabilecek olmasıdır.

Sembolleri kişinin iç dünyasındaki karşılıklarıyla okuyan yaklaşımda (C. G. Jung, İnsan ve Sembolleri) dışarıya takılan bir işaret, kişinin kendisi hakkında verdiği bir kararı topluluğun diline çevirmesiyle ilişkilendirilir. Nişan rüyalarının çoğu da bu eşikte anlatılır: söylenmeye hazırlanan bir istifa, kimseye açılmamış bir taşınma planı, ailenin henüz bilmediği bir tercih.

Sahnenin bozulduğu ya da yüzüğün parmağa girmediği anlatımlar ise çoğunlukla kararın kendisiyle değil, görünür olmanın maliyetiyle birlikte gelir. Buradaki tedirginlik karşı tarafa duyulan bir şüphe olarak değil, ilan edildikten sonra geri adım atmanın zorlaşacağının fark edilmesi olarak ele alınır.